Banklarımız əmanətlərin sığorta qaydasını dəyişmək barədə DB-nin tövsiyəsini hələ icra etməyib

Tarix: 01.08.2015 / 03:36
Bölmə: İqtisadiyyat

Qorunmayan əmanətlərin miqdarı artır

Aparılan hesablamalar göstərir ki, cari ilin əvvəlindən əhalinin banklarda əmanətləri 13,2% artıb və 7,5 milyard manat təşkil edir. Burada qorunan əmanətlərin həcmi ümumi əmanətlərin içərisində 60%-ə bərabərdir və bu da təxminən 4,5 milyard manat edir. Yerdə qalan 3 milyard manat isə qorunmur və hansısa fövqəladə hal zamanı həmin əmanətlərin batma ehtimalı da artır.

Xatırladaq ki, əmanətin qorunan olması üçün onun 12 və daha aşağı faizlə yerləşdirilməsi kifayətdir. Amma onun sığortalı hissəsi yalnız 30 min manata qədər olan həcmidir. Misal üçün, banka hansısa vətəndaş 100 min manat əmanət qoyub. Onun 50 mini 12%-dən yüksək qoyulubsa, bu qorunmayan əmanətdir. Qalan 50 min isə 12%-dən aşağı qoyulub və bu qorunan əmanətdir. Amma sığorta hadisəsi baş verəndə vətəndaşa 30 min manat kompensasiya veriləcək. Yəni əmanət əvvəlcə qorunan olmalıdır ki, onun da 30 mininə kompensasiya verilir. Yuxarıda səslənən rəqəmlərdən isə bəlli olur ki, banklarda qorunmayan əmanətlərin həcmi kifayət qədərdir. Elə bu səbəbdən əmanətlərin qorunması ilə bağlı mexanizmlərin dəyişdirilməsi zəruri sayılır. Qeyd edək ki, Dünya Bankı da bu istiqamətdə dəyişikliklərin edilməsini tövsiyə edir.

Ümumiyyətlə, Dünya Bankı (DB) Azərbaycanın Əmanətlərin Sığortalanması Fonduna (ADIF) dünya təcrübəsinə uyğun olaraq sığorta ödənişlərinin həyata keçirilmə müddətinin 21 iş gününədək azaldılmasını təklif edir. Bankın Cənubi Qafqazda maliyyə və özəl sektor üzrə ölkə əlaqələndiricisi Anjela Priqojina bildirib ki, Əmanətlərin Sığortalanması Fondu Avropa İttifaqının 1996-cı ildən zəmanətli əmanətlər sistemi ilə iş üzrə göstərişinə müvafiq şəkildə yaradılıb: "Bu göstəriş 2009-cu ildə yenilənib. 2014-cü ildə onun əvəzinə yeni göstəriş gəlib. Bununla əlaqədar Azərbaycan da zəmanətli əmanətlər sahəsində qanunları yeni beynəlxalq qaydalara uyğunlaşdırmalıdır".

Ekspert qeyd edib ki, Avropa İttifaqının yeni göstərişi çərçivəsində zəmanətli əmanətlər üzrə sığortaların ödənilmə müddəti 21 iş gününədək azaldılıb: "Əlbəttə, yalnız hüquqi prosedur müddətinin qısaldılması əhəmiyyətli deyil, eyni zamanda fondun ödəmələri daha tez və operativ şəkildə həyata keçirməsi üçün proseslərin avtomatlaşdırılması lazımdır".

A.Priqojina hesab edir ki, Əmanətlərin Sığortalanması Fondu idarəedilmə sistemini, investisiya siyasətini də təkmilləşdirməlidir. Bundan başqa, o qeyd edib ki, Azərbaycanda əmanətlərin müxtəlif valyutalarla sığorta prinsipində dəyişiklik etmək lazımdır":Azərbaycanda xarici valyuta ilə olan əmanətlərə nisbətən manatla olan əmanətlər daha çox təmin edilir. Avropa İttifaqında valyutadan asılı olaraq əmanətlərin qeyri-diskriminasiya prinsipi mövcuddur. Əmanətlərin hansı faiz nisbətində və hansı məbləğdə ödənilməsi məsələsini də dünya təcrübəsindən yararlanaraq müzakirə etmək lazımdır".

Yerli ekspertlər də hesab edir ki, ilk növbədə qorunan əmanətlərin məbləğini artırmaq, onu ilk mərhələdə 50 min manat, daha sonra isə 100 min manata kimi artırmaq lazımdır. İndiki durumda sığorta olunmayan əmanətlərin yerləşdirildiyi banklar müflis olarsa və ya öz öhdəliklərini yerinə yetirə bilməzsə, o zaman həmin pulları sahiblərinə qaytarmaq ya çox çətin olacaq, ya da ümumiyyətlə mümkün olmayacaq. Bu mənada hesab edilir ki, sözügedən məsələdə birinci növbədə Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsinə və yeni mexanizmlərin tətbiqinə ehtiyac var. Eləcə də, qeyd olunduğu kimi, Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun müəyyənləşdirdiyi maksimum məbləğ də dəyişdirilməlidir. Çünki sığortalanan 30 min manat məbləğ indiki halda əmanətlərin sığortalanması üçün yetərli deyil. Bu gün əhalinin gəlirlərinin artmasına müvafiq olaraq da sığortalanan əmanətlərin həcmi artırılmalıdır. Şərqi Avropa ölkələrinin əksəriyyətində sığortalanan əmanətin məbləği 100 min avroya yaxındır. Avropanın əksər ölkələrində də sığortalanan məbləğlə bağlı maksimum hədd yoxdur. Azərbaycanda isə cəmi 30 min manat sığortalanır. Ona görə də, həmin məbləğə yenidən baxılaraq onun artırılmasına ehtiyac var.

Digər tərəfdən, əmanətlərin sığortalanmasının əmanətlər üzrə tətbiq edilməsi təklif olunur. Kommersiya bankında bir əmanətçinin bir neçə əmanəti varsa, bu cəmlənir və həmin cəmin 30 min manatadək olan hissəsi sığortalanmış hesab olunur. Bu halda, eyni banka bir neçə əmanət formasında əmanət yerləşdirməyin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Bu məsələnin həlli zəruri sayılır. Eləcə də, Əmanətlərin Sığortalanması Fondu vətəndaşların məlumatlandırılması istiqamətində ciddi addımlar atmalıdır: bu gün fondun fəaliyyətilə bağlı əhalinin əhəmiyyətli hissəsində məlumatsızlıq hökm sürür. Bu da bir sıra hallarda vətəndaşların əmanətlərinin sığortalanmamasına gətirib çıxarır. Daha çox əmanətlərin sığortalanmasına nail olmaq eyni zamanda vətəndaşların da üzərinə düşən məsuliyyətdir. Təəssüf ki, əmanətçilər bəzi hallarda daha çox gəlir əldə etmək məqsədilə pullarını yüksək faiz təklif edən banklarda yerləşdirir. Bununla da onlar öz pullarını potensial risqə atırlar.

Nahid SALAYEV