Azərbaycan mülki aviasiyası: keçmişi, bu günü və gələcəyi

Aviasiya (fransızca aviation, latınca avis-quş) havadan ağır aparatlarla (təyyarə, helikopter, planer və s.) Yerətrafı hava fəzasında uçuş deməkdir. Aviasiya mülki (nəqliyyat, sanitariya, tədris-idman və xüsusi təyinatlı) və hərbi olmaqla iki qrupdan ibarətdir. Aviasiyanın sərəncamında müxtəlif parklar, idarəedici heyətlər və uçuşu təmin etmək üçün çoxlu texniki, meteroloji, işıq texnikası vasitələri, aerodrom və aeroportlar, həmçinin müxtəlif infrastrukturla təchiz edilmiş qruplar olur.

Tarixə qısa ekskurs

Məlumdur ki, insanlarda quş kimi uçmaq, sonsuz səmanı dərk etmək, ümumiyyətlə kainatın sirlərinə vaqif olmaq arzusu əsrlər boyu mövcud olub. Bunu mağara adamlarının qaya təsvirlərində qanadlı adam şəkillərinin olması da təsdiq edir. Dedal və onun oğlu İkarın mumla yapışdırılmış quş lələklərindən olan qanadlarla Günəşə uçması haqqında qədim yunan əfsanəsi də var. Qədim dövr və orta əsrlərdə hərbi məqsədlər üçün hava çərpələnglərindən istifadə olunması barədə tarixi materiallar isə təkzibolunmazdır. 1010-cu ildə Fərablı Cövhəri havaya qalxmaq üçün nəzəriyyə yaratdı və uçuşa cəhd göstərdi. Az sonra Əndəlidə Abbas ibn Firnəs icad etdiyi qanadların köməyi ilə qısa müddətdə uçmağa nail oldu. Müasir nəslə italiyalı rəssam, alim və mühəndis Leonardo da Vinçidən əzələ qüvvəsi ilə hərəkətə gətirilən uçuş aparatlarının, mexaniki intiqallı vertolyotun eskizləri qalıb. M.V.Lomonosov 1754-cü ildə burulmuş yayla hərəkətə gətirilən vertolyot modelini qurmaqla bu cür aparatın uçmaq imkanlarını sübut etdi.
XIX əsrdə buxar maşınının ixtira edilməsi isə alimləri buxar mühərrikli təyyarələr hazırlamağa sövq etdi. Lakin bu mühərriklərin ağır olması onların elmi nəzəriyyəsini reallaşdıra bilmədi. Həmin səbəbdən 1903-cü ildə amerikalı Rayt qardaşları - Uilbur və Orvil yaratdıqları təyyarədə kerosinlə işləyən daxiliyanma mühərriklərindən istifadə etdilər. Bu təyyarə yalnız 260 m uça bildi. Nəhayət, 1909-cu ildə fransız təyyarəçi və konstruktoru A.Blerio quraşdırdığı monoplan (təkqanadlı) sxemli təyyarədə Lan-Manş boğazı üzərindən uçdu.
Qeyd edək ki, aviasiya elminin inkişafında N.Жukovski, L.Prandtl, A.Eyfel, S.Lenqli və digər alimlərin müstəsna xidmətləri olub. Reaktiv mühərrikli aviasiyanın yaradılması isə texniki inqilaba səbəb oldu. Belə mühərriklər aviasiyada sürət probleminin həllinə təkan verdi. II Dünya Müharibəsindən sonra hərbi aviasiya ilə yanaşı, mülki aviasiya da sürətlə inkişaf etdi. İngiltərədə "Britaniya" və "Vaykaut", ABŞ-da "Elektra", Fransada "Karavella", SSRİ-də İl-118, TU-114, AN-10, A-24 təyyarələri istismara verildi...

Mülki aviasiyamız Çar Rusiyası, AXC və SSRİ dövründə

Aviasiya tarixi 105 il olan Azərbaycanda ilk təyyarə uçuşları 1910-cu ildə Bakıda reallaşıb. Həmin illərdə rus aviatoru Utoçkin "Farman" tipli aeroplanla Balaxanı şossesində uçuşu həyata keçirib. Həmin əlamətdar hadisədən sonra ölkəmizdə təyyarə uçuşlarının sayı artmağa başladı. Adları aviasiya tarixinə həkk olunmuş ilk azərbaycanlı təyyarəçilərin fəaliyyəti isə 1915-1920-ci illərə təsadüf edir. Bunlardan Fransada aviamühəndis təhsili alan və Beynəlxalq Aviasiya Federasiyası tərəfindən pilot-aviator diplomuna layiq görülən Əli bəy Verdiyevin və ilk hərbi təyyarəçimiz-Birinci Dünya Müharibəsində Çar Rusiyası aviasiyasının tərkibində hərbi əməliyyatlarda iştirak edən "İlya Muromets 16" tipli bombardmançı təyyarənin atıcı-nişançısı Fərrux ağa Qayıbovun adlarını çəkə bilərik.
Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti (AXC) dövründə milli aviasiyanın inkişafı istiqamətində bir sıra önəmli işlər görülüb. 1919-cu ildə Gürcüstanla bağlanan hərbi əməkdaşlıq müqaviləsinə əsasən, bir qrup əsgər və zabitimiz təcrübə keçmək üçün həmin ölkəyə ezam edildi. Onlar hərbi və mülki təyyarəçi peşəsi üzrə ixtisaslaşdı. Cumhuriyyət dövründə aviasiya tariximizdə yaddaqalan hadisələrdən biri də uzaq məsafə uçuşunun reallaşdırılması oldu. Belə ki, 1919-cu ildə Bakı aeredromundan səmaya qalxan "Farman-30" markalı təyyarə Xəzər dənizi üzərindən uçaraq Türkmənistanın Krasnovodsk şəhərində uğurla yerə endi. Hegemon dövlətlərin daimi təzyiqi ilə üzləşən AXC dövləti həmin ildə ölkənin müdafiə qabiliyyətini artırmaq məqsədilə hərbi aviadəstələrin yaradılması barədə qərar qəbul etdi.
1920-ci ilin 28 aprel işğalından sonra mülki aviasiyamız SSRİ aviasiyasının tərkib hissəsi kimi fəaliyyət göstərib. Bu dövrdə Azərbaycan aviasiyası bir sıra qadağalarla üzləşsə də, fəqət, müəyyən nailiyyətlərə də sahib olub. Belə ki, 1921-ci ildə ölkəmizdə ilk poçt-yük təyyarəsinin uçuşu təmin edilmiş, 1923-cü ildə "Yunkers" tipli təyyarə ilə Bakı-Tiflis-Bakı marşrutu üzrə ilk sərnişin daşınması həyata keçirilib. Bunun ardınca SSRİ məkanında ikinci beynəlxalq reys olan Xarkov-Bakı-Pəhləvi (İran) hava xətti açıldı. Bakıdan Moskvaya ilk uçuş isə 1933-cü ildə olub. Bu reys 1937-ci ildən müntəzəm fəaliyyət göstərib. O dövr üçün böyük nailiyyət olan həmin reyslə hər gün 15 sərnişin daşınırdı. 1938-ci ildə Mülki Hava Donanması Baş İdarəsinin əmri ilə Azərbaycan aviasiya dəstəsi yaradıldı və Bakı hava limanı müstəqil quruma çevrildi.
İkinci Dünya Müharibəsi aviasiyamız üçün də ağır sınaq idi. İstər müharibədə döyüşən, istərsə də arxa cəbhədə çalışan azərbaycanlı təyyarəçilər, aviatorlar, mülki və hərbi aviasiya sənayesi mütəxəssisləri faşizm üzərində qələbəyə öz töhfələrini verdilər. Bu döyüşlərdə Hüseynbala Əliyev iki alman təyyarəsini vurandan sonra təyyarəsini zədəsiz yerə endirdi, özü isə aldığı yaradan şəhid oldu. M.C.Bağırovun oğlu Cahangir Bağırov isə tarana gedəndən sonra qəhrəmancasına həlak olub. Yeri gəlmişkən, mülki uçuşlar edən ilk azərbaycanlı qadın Leyla Məmmədbəyova olub.
Mülki aviasiyamızın dirçəliş dövrü müharibədən sonrakı illərə təsadüf edir. XX əsrin 70-80-ci illərində aviasiyamızın qazandığı uğurlar isə bilavasitə ümummilli lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Həmin illərdə respublikamızın 11 rayonunda yeni hava limanları tikildi, yenidən quruldu. Naxçıvan, Beyləqan və Zaqatalada "Yak-40" reaktiv təyyarələr üçün süni örtüklü uçuş-eniş zolaqları salındı, Bakı və Gəncə hava limanları müasir naviqasiya vasitələri ilə təchiz edildi. "TU-134" və digər reaktiv laynerlərin, "Mİ-2", "Mİ-8" helikopterlərin istismarı məhz həmin illərə təsadüf edir.

Mülki aviasiyamız müstəqillik dövründə

Məlumdur ki, 1991-ci ildə müstəqilliyini əldə edən Azərbaycan hələ sovet dönəmində-1988-ci ildə erməni işğalına məruz qaldı. Ağrı-acılı olan o illərdə erməni quldurları torpaqlarımızı zəbt edib Dağlıq Qarabağda yaşayan azərbaycanlıları vəhşicəsinə öldürürdü. Vətən uğrunda döyüşənlərin içərisində qəhrəman təyyarəçilərimiz də kifayət qədər idi. Onlardan Vaqif Qurbanov, Yavər Əliyev, Fazil Bayramov, Sergey Senuşkin, Bayram Muxtarov, Əsəd Əsədov, Zakir Məcidov və başqaları qeyri-bərabər döyüşdə düşmənlə vuruşaraq təkcə aviatorların deyil, bütün xalqımızın yaddaşına həkk olunublar.
1993-cü ildə Heydər Əliyevin xalqın tələbi ilə hakimiyyətə qayıdışı, bütün sahələrdə olduğu kimi, milli aviasiyada da əsaslı tərəqqiyə yol açdı. Aparılan islahatlar aviasiyamızın sonrakı inkişafına təkan verdi. Aviasiya xətlərinin miqyasının sürətlə artması ölkəmizin dünyaya çıxışını asanlaşdırdı. Həmin dövrdə düşmən blokadasına məruz qalan Naxçıvan Muxtar Respublikası məhz hava əlaqəsi vasitəsilə böyük təhlükədən xilas oldu. Az sonra mərhum Prezident Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə "1998-2003-cü illər üçün Respublika Mülki Aviasiyasının İnkişaf Proqramı" hazırlanıb uğurla həyata keçirildi. Aparılan islahatlar nəticəsində Bakı hava limanında müasir standartlara cavab verən yeni aerovağzal kompleksi tikildi. Qeyd edək ki, bu kompleksə "Boeinq" təyyarəsinin ilk enişi 2000-ci ildə olub.
Mülki aviasiyamızın sürətli inkişafı təbii ki, yüksək ixtisaslı milli kadrların hazırlanmasını da zəruri etdi. Həmin səbəbdən Milli Aviasiya Akademiyasının rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır. Akademiyanın fəaliyyətindən bəhs edən mərhum Prezident deyib":Mən xoşbəxtəm ki, artıq indi Azərbaycan mülki aviasiyasının milli kadrları-azərbaycanlı təyyarəçilər, mühəndislər, mütəxəssislər vardır və onlar Azərbaycanın mülki aviasiyasını bu gün də, gələcəkdə də inkişaf etdirəcəklər".
Ümummilli liderin siyasi xəttinə sadiq qalan və bu kursu daha da inkişaf etdirən Prezident İlham Əliyev, hər sahədə olduğu kimi, mülki aviasiyamıza, aviasiya işçilərinə də xüsusi diqqət və qayğı göstərir. Belə ki, 2004-cü ildə müasir standartlara cavab verən Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanı, 2006-2011-ci illərdə Gəncə, Zaqatala, Lənkəran və Qəbələdə müasir aereportlar istifadəyə verildi. Sərnişin və yükdaşımalarının günün tələbləri səviyyəsinə çatdırılması üçün təyyarə və helikopter parkı yeniləşdirildi. Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunun yeni aerovağzal kompleksi isə uçuşların təhlükəsizliyinə daha etibarlı təminat yaratdı və nəticədə ölkənin əsas hava limanının strateji əhəmiyyəti daha da artdı. Fəxrlə qeyd etmək lazımdır ki, bu hava limanı çağdaş dünyanın ən etibarlı və təhlükəsiz aeroportlarından biridir.
Mülki aviasiyamızın bu günü haqqında danışarkən Milli Aviasiya Akademiyasında trenajor mərkəzinin istifadəyə verilməsini xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Bu mərkəz öz texniki təchizat və funksionallığına görə MDB məkanında yeganə, Şərqi Avropada isə ən müasir və qabaqcıl mərkəzlərdən biridir.
"Azərbaycan Hava Yolları" təyyarələri hazırda dünyanın 32 şəhərinə uçur. Artıq nəhəng aviaşirkətə çevrilən AZAL yeni avialaynerlərin sayına görə MDB məkanında liderlər sırasındadır. Milli aviadaşıyıcımız olan "Azərbaycan Hava Yolları-AZAL"ın təyyarə parkında bu gün kifayət qədər "Airbus A-320", "Boeinq-757-200", "Airbus A-319", "Airbus A-340-500", "Boeinq-767-300 ER" və "Embraer" kimi ən müasir avialaynerlər var. Yaxın vaxtlarda AZAL aviaparkına "Boeinq-787 Dreamliner" tipli ən müasir təyyarə də əlavə edəcək. Aparılan islahatlar nəticəsində bu gün təkcə paytaxtdan deyil, eyni zamanda Gəncə, Lənkəran, Qəbələ və Naxçıvan hava limanlarından da müxtəlif istiqamətlərə beynəlxalq uçuşlar həyata keçirilir. Bir sözlə, əgər 100 il bundan qabaq ölkəmiz "əcnəbi seyrə balonlarla çıxır, biz hələ avtomobil minməyiriz" kimi tanınırdısa, bu gün müstəqil Azərbaycan nəinki hava məkanında qabaqcıl ölkələrdən birinə, hətta dünyanın kosmik klubunun azsaylı üzvünə çevrilib.
Hazırda öz inkişafının keyfiyyətcə yeni mərhələsini yaşayan AZAL-a rəqabətə davamlı fəaliyyət, aydın səma, qəzasız uçuşlar, kollektivə isə hər uçuşdan sonra gözləyənlərinin yanında sağ-salamat olmalarını arzulayırıq.
Vaqif CƏLİLOĞLU, tex.e. üzrə fəlsəfə doktoru
Yazı "Azərbaycan Hava Yolları" (AZAL) QSC və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim edilir.