Problemli kreditlər kommersiya banklarını çökdürür

Tarix: 12.06.2015 / 01:57
Bölmə: İqtisadiyyat

Azərbaycan bank sektoru üçün artıq ənənəvi xarakter daşıyan problemlərdən biri də vaxtı keçmiş kreditlərlə bağlıdır. Xatırladaq ki, bu məsələ Beynəlxalq Bank ətrafında yaranan məlum qalmaqaldan sonra daha da aktuallaşıb. Proseslərin gedişi problemli kreditlərin artım tempinin tədricən zəiflədiyini göstərsə də, belə kreditlərin ümumi məbləğində hələ də artım qeydə alınır.

Qeyd edək ki, banklarda ödəmə vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği 1 milyard 256,6 milyon manata çatıb. May ayının 1-nə olan məlumata görə, 20 milyard 595,5 milyon manat cəmi kredit qoyuluşlarının 6,1%-ni və ya 1 milyard 256,6 milyon manatını vaxtı keçmiş kreditlər təşkil edib.

Bu ilin ilk 4 ayı ərzində ödəmə vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi 280,3 milyon manat və ya 28,7% artıb. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə isə artım 361 milyon manat və ya 40,3% olub.

Ödəmə vaxtı keçmiş kreditlər yanvarda 54,6 milyon manat, fevralda 107,3 milyon manat, martda 75,1 milyon manat, apreldə isə 43,3 milyon manat artıb. Fevraldakı artım əsasən devalvasiyadan qaynaqlanıb. Dollarda olan borclar yeni məzənnə ilə qiymətləndirildiyindən çox artım yaranıb.

Səslənən rəqəmlər problemli kreditlərlə bağlı mövcud durumun hələ də qənaətbəxş olmadığını üzə çıxarır. Məsələnin digər narahatlıq yaradan tərəfi vəziyyətin banklara göstərdiyi təsirlə bağlıdır. Hesab olunur ki, indiki durum bir neçə bankın fəaliyyətinin dayanması ilə müşayiət oluna bilər. Hazırda Azərbaycanda 45 bank fəaliyyət göstərir. Zaman və təcrübə göstərir ki, onların sayının çox olması Azərbaycan reallığında inkişaf yaratmır. Mütəxəssislərin gəldiyi nəticəyə baxdıqda, zəif və rəqabətçi olmayan bank sektorunun ölkələrin inkişafı qarşısında maneə olduğu qəti olaraq söylənilə bilər. Fakt budur ki, Azərbaycanda təxminən 20 bankın kredit qoyuluşlarında xüsusi çəkisi 10% civarındadır, onlar bazarda ciddi rol oynamır və bu bankların fəaliyyəti hesabına kredit faizlərinin aşağı düşməsi hiss olunmur. Elə vaxtı keçmiş kreditlərin də ən çox belə bankların mövqeyinə zərər vurması gözlənir.

Əvvəlki kimi ekspertlər bildirir ki, problemli kreditlərin miqdar artımında bankların yüksək faiz siyasəti də mühüm rol oynayır. Bu səbəbdən məsələyə Mərkəzi Bankın müdaxiləsi olduqca zəruri sayılır. Aydındır ki, Mərkəzi Bankın müdaxiləsi yalnız inzibati cəhətdən olmamalıdır. Hesab edilir ki, mərkəzləşdirilmiş kredit resursları vasitəsilə kommersiya banklarına yardımlar edilə bilər. Məlumat üçün qeyd edək ki, hazırda Mərkəzi Bankın mərkəzləşdirilmiş kreditlərinin həcmi ümumi cəlb edilən vəsaitlərin təxminən 10 faizini təşkil edir. Eyni zamanda bu kreditlərə çıxışı olan bankların sayı da az deyil.

Ekspertlərə görə, mərkəzləşdirilmiş kreditlərin həcmi artarsa, problemli kreditlərin miqdarı azalar. Bundan əlavə, ölkə iqtisadiyyatında mənfəət normasının aşağı salınması da vacib sayılır. Mənfəət norması yüksək olduğundan, real sektorda hüquqi şəxslərin yüksək faizli kreditlərə ehtiyacı yaranır. Bu səbəbdən də onlar yüksək faizlə kredit götürürlər. Bu məsələnin də tənzimlənməsi vacib hesab olunur. Hazırda problemli borcların məcburi qaydada ödətdirilməsinin 2 əsas üsulu tətbiq olunmaqdadır. Bunlar iddia icraatı və əmr icraatıdır. Qanunvericilikdə problemli borcların hüquqi qaydada təqib edilməsində icra qeydi üsulu da var. Lakin banklar ilk iki üsuldan daha çox istifadə edir. Onu da xatırladaq ki, Mərkəzi Bankın kredit şərtlərini sərtləşdirməsi məhz problemli kreditlərin qarşısını almağa yönəlib. Lakin real vəziyyət hələ də bu qəbildən olan kreditlərin həcminin çoxaldığını göstərir. Ekspertlər problemli kreditlər arasında istehlak kreditlərinin üstünlük təşkil etdiyini vurğulayır. Bu kreditlər daha çox gəlirsiz məqsədlə istifadə edildiyi, biznes xarakteri daşımadığı üçün geri qaytarılmasında ciddi problemlər yaranır. Faizlərin yüksək olması da burada öz təsirini göstərmiş olur. İnsanlar uzun müddət yüksək faizlərlə əldə etdikləri kreditlərdən artıq kifayət qədər borclanıb. Hazırda hətta bir çox kredit istifadəçisi bir kreditini bağlamaq üçün digər kreditə müraciət edir.

Beləliklə, borclar zəncirvari şəkildə daha da artır. Problemli kreditlərin olması birmənalı olaraq onunla bağlıdır ki, faiz dərəcəsi yüksəkdir. Azərbaycanda kommersiya banklarının faiz dərəcələri dünyada ən yüksək faiz dərəcələrinə malik olan banklar siyahısındadır. Faiz dərəcələrinin yüksək olması əvvəla bank kreditlərindən biznesdə və eləcə də istehlakçıların daha səmərəli yararlanmasına imkan vermir. Ekspertlər qeyd edir ki, kredit faizləri nə qədər yüksək olacaqsa, problemli kredit məsələsi aktual olaraq qalacaq. Müşahidələr göstərir ki, təkcə Mərkəzi Bankın atdığı addımlarla, qabaqlayıcı tədbirlərlə problemli kreditlərin həcminin artmasının qarşısı alına bilməz. Bu səbəbdən digər üsullardan da istifadə olunmalıdır ki, belə kreditlərin qarşısı alınsın və burada bankların özlərinin də müvafiq fəaliyyəti olduqca mühümdür.