Banklarımız pulsuz qala bilər

Tarix: 16.02.2015 / 01:44
Bölmə: İqtisadiyyat

Ölkədə bank faizlərinin aşağı salınması uzun müddətdən bəri aktual məsələ kimi gündəmdə qalsa da, hələlik bu istiqamətdə istənilən nəticə yoxdur. Proseslərin gedişi isə bank faizlərinin hələ yaxın tezlikdə aşağı düşəcəyini sual altına alır. Hər halda, Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) baş direktoru Rəşad Orucovun açıqlamaları bu qənaətə gəlməyə əsas verir.

O qeyd edir ki, Mərkəzi Bank kommersiya bankları tərəfindən kredit dərəcələrinin tezliklə aşağı salına biləcəyini gözləmir: «Başa düşmək lazımdır ki, kredit faizlərinin azaldılması prosesi müəyyən vaxt tələb edir». Onun sözlərinə görə, səbəb odur ki, əvvəllər cəlb edilən əmanətlər nisbətən yüksək faizlərlə cəlb edilib. Bu səbəbdən kredit dərəcələrinə yenidən baxmaq üçün depozit dərəcələrini qabaqcadan azaltmaq lazımdır. Hazırda isə qeyd olunur ki, banklar əvvəllər əmanətçiləri ilə bağladıqları əmanət müqavilələri üzrə faiz dərəcələrini azalda bilməz. Deməli, əmanət müqavilələri üzrə faiz dərəcələri azaldıqdan sonra kredit faizləri düşəcək. Lakin ekspertlər hesab edir ki, bu şəraitdə banklar yeni problemlə üzləşəcək. Söhbət əmanət dərəcələri azaldıqda əhalinin banklardakı əmanətini geri götürməsindən gedir. Dkpozit əmanətləri azaldıqca banklardan çıxarılan əmanətlərin həcmi də yüksəlir. Çünki depozitlər daha əvvəlki kimi gəlir gətirmir.

Hazırda Azərbaycan banklarının kredit portfelində əmanətlərin payı təxminən 50 faiz təşkil edir.

Bəzi banklarda bu göstərici daha yüksək, yəni 70 faizə qədər gəlib çıxır. Burdan bir nəticə çıxır ki, əmanətlərin faiz dərəcəsi kreditlərin faiz dərəcəsinə təsir göstərir. Çünki bank hansı faizlə əmanət cəlb edirsə, onun üzərinə yeni faiz tətbiq etməklə kredit şəklində başqa müştəriyə təklif edir. Deməli, əmanət nə qədər baha olursa, həmin bankın verdiyi kredit də bir o qədər baha olur. Bir sözlə, bankların cəlb etdiyi vəsaitlərin maya dəyəri baha olduğundan, bu, əhaliyə verilən kreditlərə də təsir edir. Qeyd olunduğu kimi isə, əmanət qoyan şəxslər onun üzərinə yüksək faizlərin gəlməsində maraqlıdır. Lakin faizlər enəcəyi təqdirdə əks vəziyyət baş verəcək. Xatırladaq ki, dövlət tərəfindən sığortalanan əmanətlərin faiz dərəcəsinin aşağı salınması onsuz da əmanətlərin geri götürülməsində müəyyən dərəcədə rol oynayıb. Bundan ehtiyatlanan banklar daha yüksək faizlə əmanət cəlb edir. Belə ki, bəzi kommersiya bankları kampaniya apararaq əhaliyə 9 faizdən artıq faizlə əmanət yerləşdirməyi təklif edir. Bu isə sonradan vətəndaşlar üçün müəyyən problemlər yaradır. Çünki Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun müəyyənləşdirdiyi faiz dərəcəsindən yüksək faizlər təklif edən kommersiya bankları müflis olduğu halda oradakı əmanətləri qaytarmaq mümkün olmayacaq. Ekspertlərin fikrincə, faizlər endirildikdən sonra daha çox əmanət cəlb etmək üçün kampaniya aparan kommersiya bankları öz faiz dərəcələrini fondun faiz dərəcələrinə uyğunlaşdırmazsa, həmin banklardakı əmanətlərin bir hissəsinin geri qaytarılma və ya batma risqi artacaq. Hər halda, bundan ən çox əmanətçilər zərər görəcək. Buna rəğmən, banklar yüksək faizlə əmanət cəlbini davam etdirir.

Lakin faizlər daha aşağı salınsa, banklar bu sahədə problem yaşayacaq. Xatırladaq ki, əmanətlərdən gələn faiz gəlirindən vergi tutulması, gözlənildiyi kimi, onsuz da insanları depozitlərini geri götürməyə sövq edib. Artıq bəzi əmanətçilər pullarını geri götürmək üçün banklara üz tutub. Onlar əmanətlərini banka qoyarkən vergi tutulacağını nəzərə almadıqlarından, indi pullarını banklardan çıxarıb digər sahələrə yatırır. İqtisadçılar bildirir ki, əmanətçilərin öz manatlarını banklardan çəkməsi bank sistemi üçün heç də arzuolunan deyil. Məsələ burasındadır ki, əmanətlər bankların cəlb etdiyi vəsaitlərin əsas maliyyə mənbələrindən biridir. Bu maliyyə mənbəyinin kiçilməsi bankların fəaliyyətinin məhdudlaşmasına gətirib çıxara bilər. Xüsusən də manatla əmanətlərin banklardan götürülməsinin qarşısının alınması, eləcə də yeni depozitlərin cəlb edilməsi üçün, ekspertlərə görə, bir sıra təbii ehtiyatlara malik ölkələrdə olduğu kimi, banklarda olan əmanətlərin dollara indeksasiyasının həyata keçirilməsinə ehtiyac var. Bu zaman indeksasiya ilə bağlı potensial və ya virtual xərclər dövlət tərəfindən qarşılanır.

Manatın məzənnəsinin stabil qalacağı ilə bağlı Mərkəzi Bankın əvvəlki açıqlamalarını nəzərə aldıqda isə bu xərc hətta yaranmaya bilər. Bu zaman kommersiya banklarına manatla yerləşdirilən əmanət dollara indeksasiya edilir. Nəticədə müqavilə üzrə müddət başa çatdıqdan sonra əmanətçi manatla olan pulunu götürəndə milli valyutanın dəyəri aşağı düşdüyü halda yaranan fərq, məhz indeksasiya olunduğu üçün, dövlət tərəfindən qarşılanır. Hər halda, Mərkəzi Bankın bunu nəzərə almasına ehtiyac var.