Bəzən dərsliklərin məzmunu haqqında fikir söyləmək üçün ilk növbədə onun həcminə diqqət yetiririk, sonra onu vərəqləməyə, mövzulara göz gəzdirməyə başlayırıq.
Son illər dərsliklərə diqqət yetirdikdə görürük ki, humanitar və ictimai elmlər sahəsində tədris edilən dərsliklər əvvəlki illərdə çap edilən nəşrlərlə müqayisədə xeyli dərəcədə nazikləşib. Yəni ənənəvi olaraq biz dərslikləri qalın cilddə görmüşük. İndi isə bəzi dərs kitablarında bunu müşahidə edə bilmirik. Uzağa getməyək, götürək elə tarix dərsliklərini. Bu gün orta ümumtəhsil məktəblərində tədris edilən tarix kitablarının həcmi azaldılıb, kitablar nazikləşib.
Məlumatlara görə, tarix dərsliklərini hazırlayarkən siniflərə uyğun olaraq mövzular qısaldılır, bəzi faktlar ixtisarla verilir, bəzən hansısa tarixi hadisə sadəcə bir cümlə ilə ifadə olunur. Sözsüz ki, bu da şagirdin tam olaraq o fənni mənimsəməməsi deməkdir. Şagird həmin mövzunu əhatəli öyrənmək üçün alternativ vəsaitlərə üz tutur, bu da ona vaxt itkisi və yorğunluq verir.
Tarix dərsliklərinin həcminin azaldılması nə ilə bağlıdır?
Kamran Əsədov: “Dövlət müstəqilliyini bərpa etməyimizdən 28 ildən çox müddət keçsə də, tarixlə bağlı çoxlu metodiki vəsait yaradılmayıb”
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış təhsil mütəxəssisi Kamran Əsədov hesab edir ki, bu gün tarix dərsliyimiz kifayət qədər milliləşdirilib və bu da müsbət tendensiyadır. “İlk növbədə qeyd edim ki, Azərbaycanda orta məktəblərdə tarix dərslikləri ilə bağlı ən ciddi qüsur ondan ibarətdir ki, bu gün tarix dərsliklərinin səhifələri, həcmi azaldılır.
Atilladan Heydər Əliyevə qədər Türk dünyasının tarixi şəxsiyyətləri, böyük imperiyalarımızın hamısı tarix dərsliklərinə salınıb. Artıq milli tarix dərsliklərimiz var. Amma bu sahədə təkmilləşdirmələrin aparılmasına ehtiyac var. Bu gün tarix dərsliklərinin səhifələrinin, həcminin azaldılması doğru deyil.
Dövlət müstəqilliyini bərpa etməyimizdən 28 ildən çox müddət keçsə də, tarixlə bağlı çoxlu metodiki vəsait yaradılmayıb. Bizim uşaqlarımızın milli tariximizi, dünya tarixini, türkün tarixini öyrənmələri üçün yeganə vasitə dərslikdir, dərsliyi də həcmcə azaltmaq olmaz. Dərsliyi həcmcə azaldırsansa, deməli, sən uşaqların tarixi biliklərini məhdudlaşdırırsan. Mən bu mənfi meyli hiss edirəm və arzu edirəm ki, Təhsil Nazirliyində bu sahədə olanlar başa düşsünlər, qiymətləndirsinlər ki, tarix dərsliklərinin həcmini azaltmaq olmaz. Deyək ki, 7-ci, 8-ci və 9-cu siniflərdə Azərbaycan tarixi 100, 128 səhifədir, bu dərslik uşağın əlindən alınandan sonra hansı vəsaitlər var? Metodiki vəsait, alternativ dərsliklərimiz yoxdur.
Gəncliyin beynində tarixi Azərbaycan, tarixən yaratdığımız mədəniyyət olmalıdır. Biz indi heç kəsdən torpaq istəmirik, dünyanı dəyişdirmək istəmirik. Ancaq tarixinə, mədəniyyətinə sahib çıxmayan xalq məhvə məhkumdur. Bizim tariximiz həm qədim, həm də böyükdür. Biz imperiyalar yaradan xalqıq. Qorxmaq lazım deyil, tək özümüzü yox, qonşu əraziləri, xalqları da idarə etmişik”.
O vurğuladı ki, Səfəvi, Ağqoyunlu imperiyaları dünya problemlərini həll edib və bütün bunlar dərsliklərimizdə geniş əksini tapmalıdır. “100 səhifəlik, 120 səhifəlik tarix dərslikləri ilə nə etmək olar?!” - deyə bildirən tarixçinin sözlərinə görə, düzdür, kurikulum üzrə hazırlanan dərsliklər yaxşıdır. O qeyd etdi ki, VII sinif dərsliklərində isə mövzular yarımçıqdır. “Azərbaycan tarixinə xüsusi diqqət verilməlidir. Ancaq Azərbaycan tarixi sanki hərb tarixidir. Müharibələrdən çox söhbət gedir. Dövlətlərin sosial-iqtisadi inkişafına, mədəniyyətinə az yer verilir. VIII sinif "Azərbaycan tarixi" dərsliyində Moğol İmperiyası kimi böyük bir mövzu bir abzasla əhatə olunub”.
Ekspert, həmçinin, qeyd etdi ki, tarix dərsliklərində bəzi mövzuların dili ağırdır və bu da şagirdlərin o mövzuları mənimsəməsində müəyyən çətinliklər yaradır. “IX sinif "Ümumi tarix" dərsliyində "Fransa" mövzusu həddindən artıq ağır dildə, qarışıq yazılıb. XI sinif "Azərbaycan tarixi"nin informasiyaları həddindən artıq yüklüdür. VII sinif "Azərbaycan tarixi" dərsliyində isə bəzi çatışmazlıqlar var. Bir çox mövzu bir paraqrafda cəmləşib. Məsələn, monqolların Azərbaycana yürüşləri, Hülakilər dövləti, Qızıl Orda dövlətinin parçalanması bir mövzu kimi verilib. Bunlar əhəmiyyətli mövzulardır. Albaniya dövlətinin paytaxtı təkcə Bərdə göstərilir, Qəbələ haqqında heç nə deyilmir. Məhz həcmin azlığı buna ciddi şəkildə təsir göstərir.
VII sinif "Ümumi tarix" dərsliyində müəyyən çatışmazlıqlar var. Bəzi əhəmiyyətli mövzulara daha çox yer verməli olduğu halda, onlar, əksinə, olduqca qısadır. Məsələn, Türk dünyasının tarixində Osmanlı İmperatorluğu Avropanın, bütün dünyanın hər zaman qəbul etdiyi dövlətdir. Eyni zamanda, Türk dünyasının fəxri bir dövlətidir. Amma dərslikdə 6 əsr Avropada və dünyada söz sahibi olan bu dövlət haqqında məlumat çox qısa verilib. Mövzunun sərlövhəsi də belə qoyulub: "Konstantinopol necə İstanbul oldu?". Adın belə qoyulmasını doğru hesab etmirəm. Mövzu çox yığcamlaşdırılıb. Ancaq bunun əksinə olaraq, bəzi mövzular var ki, heç bir əhəmiyyət kəsb etməsə də, onlara geniş yer verilib. Məsələn, Hindistanda Qupta İmperatorluğu haqqında məlumat şagirdin nəyinə lazımdır? Bəzi mövzular həddindən artıq çox qısaldılıb və bunlarla bağlı məlumatları bir paraqrafa yığıblar. Həmin mövzularla əlaqədar məlumatları qısaltdıqca, sanki mövzu öz əhəmiyyətini itirib.
VIII sinif "Azərbaycan tarixi" dərsliyində yer alan bəzi mövzularda həddindən artıq insan, şəhər, yer adı, illər var. Bir mövzuda o qədər illər var ki, yadda saxlamaq mümkünsüzdür. O hissələr çıxarılsa, yaxşı olar. Elə mövzular var, onlar o qədər də tarixi əhəmiyyət kəsb etmir, amma bu dərslikdə öz əksini tapıb. Məsələn, "Çobanilər dövləti. Hülakilər dövləti". Bu mövzularda verilən tarixi hadisələrdə o qədər yorucu ifadələr var ki, şagird həmin hissəni oxuduqda artıq yorulur. Bu mövzu kitabdan çıxarılsa, daha yaxşı olar. Həmin dərslikdə belə tip mövzuların sayının azaldılması, məncə, daha məqsədəuyğundur”.
Tarixçi-alim təklif edir ki, şagirdlərin daha çox yüklənməməsi üçün dərsliklərdə mümkün olduğu qədər insan, yer, şəhər adlarından az istifadə olunsun.
İradə SARIYEVA
