Türkmənistan Rusiyaya təbii qaz nəqlini bərpa edib. Eyni zamanda, "Qazprom" şirkəti də Türkmənistandan qaz nəqlinin bərpa olunduğunu təsdiq edib. Tədarüklər 2003-cü ildə "Qazprom" və "Türkmənqaz" şirkətləri arasında imzalanmış mövcud 25 illik müqavilə çərçivəsində bərpa olunub.
Qeyd edək ki, "Qazprom" 2016-cı ildən Türkmənistandan qaz alışını dayandırıb və bunu "müqavilə fasiləsi" adlandırıb. Rusiya şirkətini qiymət qane etməyib və "Türkmənqaz"la qiymətin aşağı salınması barədə razılıq əldə etmək mümkün olmayıb. Həmçinin, 2015-ci ilin ortasında "Qazprom eksport" arbitraj məhkəməsində iddia qaldıraraq, 2010-cu ildən qazın dəyərinin yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edib. 2018-ci ilin oktyabr və noyabrında "Qazprom" rəhbəri Aleksey Miller qazla bağlı danışıqlar aparmaq üçün Aşqabada səfər edib. Bu ilin martında isə məlum olub ki, "Qazprom" türkmən qazının alışını bərpa etmək niyyətindədir. Alınan qazın həcmi və dəyəri barədə məlumat verilmir.
Onu da qeyd edək ki, hazırda Türkmənistan qazının Avropaya çatdırılması üçün qaz kəmərinin Xəzərin dibi ilə aparılması planı mövcuddur. Transxəzər qaz kəməri Türkmənistan və Qazaxıstan qazının Azərbaycan üzərindən Türkiyə və Gürcüstana, oradan isə Avropa İttifaqı üzvlərinə çatdırılması üçün nəzərdə tutulub. Sözügedən layihənin reallaşmasında əsas gözlənti Türkmənistandandır. Yəni bu ölkə Transxəzərlə bağlı təşəbbüsü artırmalıdır. Ötən ilin avqustunda Xəzərin statusu ilə bağlı sahilyanı ölkələr arasında saziş imzalanandan sonra bu məsələ bir qədər də aktuallaşdı. Avropa İttifaqından, ABŞ-dan Türkmənistana bununla bağlı müxtəlif səviyyələrdə çağırışlar ünvanlandı. Türkmənistan bir sıra tədbirlərdə fəal iştirak etməyə başladı. Novruz bayramı münasibətilə Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdıməhəmmədova göndərdiyi təbrikində ABŞ Prezidenti Donald Tramp buna xüsusi toxunub: “Ümid edirəm ki, Türkmənistan Xəzərin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı Qərbə yeni qaz ixrac imkanlarından istifadə edə biləcək”.
Bütün bunlardan sonra Türkmənistanın Rusiyaya qaz nəqlini bərpa etməsi rəsmi Aşqabadın türkmən qazının Azərbaycan vasitəsilə Avropaya ixracını nəzərdə tutan Transxəzər boru kəmərinə marağının soyuması kimi dəyərləndirilə bilərmi?
Fikrət Yusifov: “Düşünmürəm ki, “Qazprom”la razılaşmanın əldə olunması Transxəzərə kölgə salır”
Məsələyə münasibət bildirən iqtisad elmləri doktoru Fikrət Yusifov bunu istisna etdi. Onun fikrincə, Türkmənistanın qaz ehtiyatları çox olduğundan, bu ölkə müxtəlif kəmərlərlə qaz ixracında maraqlıdır: “Bu o demək deyil ki, Türkmənistan yalnız Rusiya vasitəsilə qaz ixrac etmək istəyir. Türkmənistan vaxtilə SSRİ tərkibində olub və bu səbəbdən Rusiya ilə sıx əlaqələr var. Bu əlaqələr fonunda, Rusiya ilə belə bir razılaşma əldə edilib. O baxımdan düşünmürəm ki, sözügedən razılaşma Transxəzər layihəsinin perspektivinə kölgə salır. Əsla belə deyil. Niyə? Ona görə ki, Türkmənistan “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya qaz ixrac etsə, qiymət baxımından daha çox qazanacaq. Bunu Türkmənistan rəsmiləri də bilirlər. Rusiya vasitəsilə qazın ixracı Türkmənistana o qədər də sərf etmir. Bununla bağlı iki ölkə arasında 3 il fasilənin yaranması məhz qiymətlə bağlı idi. O baxımdan düşünmürəm ki, “Qazprom”la razılaşmanın əldə olunması Transxəzərə kölgə salır. Çünki Türkmənistan qaz ixracını şaxələndirmək istəyir. Sadəcə öz məqsədinə çatmaq üçün tələskənlik göstərmir. Ona görə ki, Rusiya amilini nəzərə alır. Yəni Rusiyanın da maraqlarını nəzərə alaraq bu ölkə vasitəsilə də qaz ixrac edir. Transxəzər məsələsində görüləsi texniki işlər çoxdur. İlk öncə qaz alacaq ölkələrlə saziş imzalanmalıdır. Tranzit məsələsi razılaşdırılmalıdır. Bundan sonra Xəzərin dibi ilə boru kəmərinin çəkilməsinə start verilməlidir. Avropanın qaza tələbatının ilbəil artdığını nəzərə alsaq, Transxəzərin reallaşma perspektivi yüksəkdir. Ötən il Xəzərin statusu ilə bağlı razılaşmanın əldə edilməsi bununla bağlı ümidləri daha da artırıb. Ona görə də narahatlığa elə bir əsas görmürəm”.
Vidadi ORDAHALLI
