Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı son dövrlərdə proseslərin axarı yenidən maraqlı məcraya yönəlməkdədir. Bu xüsusda indi ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Avropa Şurası Parlament Assambleyasında çıxışı və burada səsləndirdiyi müəyyən fikirlərdir. Düzdür, çıxışı zamanı Paşinyan yenə müəyyən sərsəmləmələr edib, lakin diqqət çəkən məqamlara da toxunub.
Dağlıq Qarabağ konfliktinin region üçün ciddi çağırış olaraq qaldığını deyən Paşinyan Ermənistanda baş verən dəyişikliklərin Qarabağ konfliktinin həlli ilə bağlı İrəvanın təsəvvürlərinə yeni ton verdiyini bildirib: “Biz Azərbaycan Prezidenti ilə kifayət qədər konstruktiv və müsbət dialoq başlada bildik, amma əminəm ki, liderlər arasında dialoq konfliktin həlli üçün yetərli deyil. Cəmiyyətlər arasında dialoqun başlanması bizim ictimaiyyətləri sülhə hazırlamaq üçün vacibdir”. Paşinyan, həmçinin, ATƏT-in Minsk Qrupu formatının Qarabağ münaqişəsinin həlli prosesində qəbul edilən yeganə format olduğunu bildirib. Erməni mediası isə əsas etibarı ilə sonuncu məqam üzərində dayanaraq yazır ki, Paşinyan Minsk Qrupu formatında məsələni heç də təsadüfən qabartmır. Özü də bu o fonda baş verir ki, Minsk Qrupunun münaqişə ilə bağlı son iki bəyanatı elə Paşinyanın özünün dediklərinə zidd olaraq sırf Azərbaycanın istəklərinə uyğun gəlir. Söhbət Minsk Qrupunun martın 9-da və bunun ardınca məlum Vyana görüşündən sonra yaydığı bəyanatlardan gedir. Xatırladaq ki, hər iki bəyanatda Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı mövcud danışıqlar formatının saxlanmasının vacibliyi qeyd olunub. Paşinyanın son mövqeyi bu məsələnin artıq onun tərəfindən də qəbul olunduğunu göstərir.
Digər tərəfdən o da heç kimə sirr deyil ki, Minsk Qrupu münaqişənin mərhələli şəkildə, “Madrid prinsipləri”nə uyğun həllində maraqlıdır. Minsk Qrupu formatında da Qarabağ münaqişəsinin həllində maraqlı olduqlarını bəyan etməklə, ekspertlərin fikrincə, Paşinyan da konfliktin “Madrid prinsipləri” əsasında tənzimlənməsindən başqa çıxış yolu olmadığını artıq qəbul etmək məcburiyyətində qaldığını nümayiş etdirir. Erməni mediası isə yazır ki, bu məsələdə Paşinyana ağıl verən əsas şəxs Ermənistanın ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyandır. “Joğovurd” qəzeti bu xüsusda yazır: “Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan son vaxtlar Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasında məlum “Madrid prinsipləri”nə çox istinad edir və bunların aydınlaşdırılmasını vurğulayır. O belə bir bəyanatla ilk dəfə Qarabağda keçirilən təhlükəsizlik şurasının iclasında çıxış edib. Bu barədə aprelin 7-də “Yerkrapah” təşkilatının qurultayında çıxış edərkən təkrarən qeyd edib. “Madrid prinsipləri”nin realda təyinatı, bu prinsiplər çərçivəsində aparılan danışıqlarda hansı mümkün, ilkin addımlar atıla bilər? Vyanada buna dəqiq cavab ala bilmədim və yalnız dəqiq cavab əldə etdikdən sonra “Madrid prinsipləri”nin nə dərəcədə qəbul oluna bilib-bilməyəcəyi, yaxud ümumiyyətlə qəbul olunması ehtimalına cavab verə bilərəm”, - deyə Paşinyan ifadə edib. “Madrid prinsipləri” 2007-ci ilin noyabr ayında Madrid şəhərində Azərbaycan və Ermənistan tərəflərinə təklif edilib. Daha sonra 2009-cu il iyunun 10-da bu prinsiplərin yenilənmiş hissəsi təqdim edilib. Əsas prinsiplərə keçmiş DQMV-ni əhatə edən rayonların Azərbaycana qaytarılması, qaçqınların öz yaşayış yerlərinə qayıtması hüququ və sairə daxildir. Lakin “Madrid prinsipləri”nin açıqlanmasından öncə maraqlı proseslər baş verib. Söhbət bu prinsiplərlə bağlı Ermənistanın ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyanın bəyanatlarından, onun tutduğu mövqeyindən və “Wikileaks”in məxfi sənədləri açmasından gedir. İlk növbədə, sirr deyil ki, Ermənistanın birinci prezidenti “Madrid prinsipləri” barədə daim mənfi rəy bildirib və bunu heç vaxt gizlətməyib. Maraqlıdır ki, birinci prezidentin çox hallarda dediyi başqa şeydir, lakin məxfiliyi açılmış sənədlərdə isə başqa şey əks olunur. Qeyd edək ki, 2017-ci il martın 22-də “Gündəmdən kənar” verilişinə müsahibə verərkən Levon Ter-Petrosyan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üzrə hər hansı layihə təqdim etmədiyini bəyan edib. “İndiyədək səsləndirilən bütün təkliflər nə Azərbaycan, nə də Ermənistan tərəfindən irəli sürülüb. Təkliflərin hamısı beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən tərəflərə təqdim edilib. O məsələnin həll edilməsi istiqamətində ortaya qoyulan “Madrid prinsipləri” sənədləri 2007-ci ildən etibarən müzakirə olunmağa başlanıb”, - deyə o bildirib. 2007-ci il oktyabrın 17-də yayılan “Wikileaks” sənədində isə birinci prezident Levon Ter-Petrosyan tərəfindən Minsk Qrupunun həmsədri Metyu Brayzaya məxfiliyi qorumaq şərtilə öz iradlarını bildirdiyi barədə məlumat ortaya qoyulur. Köçəryanın vəzifədən gedəcəyini nəzərə alaraq, Levon Ter-Petrosyan hesab edir ki, həmsədrlər danışıqlar prosesindəki vəziyyəti əks etdirən sənəd hazırlamalıdır. O bu sənədin tərtib edilməsinin ona aid olan ideya kimi dəyərləndirilməsini istəməsə də, ümid edirdi ki, Brayza digər həmsədrlərə bunu öz təşəbbüsü olaraq təqdim edəcək”. Məqalədə qeyd edilir ki, birinci prezident Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində nəyə nail olunduğunu əks etdirən hər hansı formal sənəd olmadığını bildirib. O hesab edirdi ki, Minsk Qrupu həmsədrləri üçün bəlkə də bunu etməyin ən yaxşı yolu formal sənəd tərtib edərək, hər iki tərəfə artıq səmərəli şəkildə razılaşdırılmış, bütün elementləri əhatə edən həll layihəsi kimi təklif olunmasıdır. Bildirilir ki, Ter-Petrosyan indi eyni yanaşmanı Paşinyana da məsləhət görür və belə məlum olur ki, baş nazir keçmiş prezidentin yanaşmasını təqdir edir. Bunun əsas səbəblərindən biri də onunla bağıldır ki, Paşinyan yaxın tezlikdə münaqişənin çözümü istiqamətində əməli addımlar atmayacağı təqdirdə savaşın qaçılmaz olduğunu, bu savaşda ölkəsinin hansı aqibətlə üzləşəcəyini yaxşı başa düşür.
Erməni politoloq Levon Şirinyan da vurğulayır ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi müharibə ilə həll edildiyi halda ölkəsi böyük zərbə alacaq: “Ermənistan ordusu Azərbaycana qarşı əməliyyat aparmaq gücündə deyil. Bu yaxınlarda Mehridəki Aqarak batalyonunda nələrin yaşandığı hamınıza bəllidir. Bunlar sadəcə qığılcımdır. Orduda problemlər daha böyükdür və bu ordu ilə Azərbaycana qarşı duruş gətirmək asan deyil. Bunları baş nazir açıq etiraf etməsə də görür”. Elə rusiyalı tanınmış hərbi ekspert Aleksey Xlopotov da Ermənistanı savaş məsələsində ehtiyatlı olmağa çağırıb. O, xüsusən də Ermənistanın müdafiə naziri David Tonoyanın daha realist mövqedən çıxış etməsinin zəruri olduğunu diqqətə çatdırıb: "Tonoyanın Azərbaycan ordusunun arxasında hücum diversiya qruplarının mümkün hərəkətləri barədə sözləri məqsədyönlü təxribatdır. Həm Paşinyan, həm də Tonoyan Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin müasir qüvvəsini nəzərə almaqla, yaxşı başa düşürlər ki, Azərbaycanla hərbi əməliyyatların bərpası onlar üçün çox dağıdıcı məşğələ olacaq. Bundan başqa, münaqişənin eskalasiyası şəraitində Ermənistanı birmənalı olaraq dəstəkləyən heç bir müttəfiqi yoxdur. Buna görə İrəvan Moskva və Vaşinqton arasında qaçaqaçda qalıb, nəyin bahasına olursa olsun, KTMT rəhbərliyində qalmağa da cəhd edir. Təbii ki, Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı erməni diasporunun diqqətini, əslində isə maliyyə və siyasi resurslarını cəlb etmək məqsədilə Tonoyan Paşinyan və onun komandasından ibarət rejimin qətiyyətini və canlılığını sübut etmək üçün "şahin mahnıları" oxumağa vadar edilir". Amma o da maraqlıdır ki, bütün bunlara rəğmən, erməni diasporunun Paşinyandan tədricən imtina etməsi də aydın müşahidə olunur. “Jamanak” qəzeti hətta bu xüsusda yazır ki, yaranmış vəziyyətdə Hayastan Ümumerməni Fondunun builki telemarafonu baş tutmaya bilər: “Fondun Los-Ancelesdəki ən böyük ofisinin işi iflic olub. Belə ki, fondun bir sıra əsas şəxsləri ofisi tərk etmək istədiklərini və Ermənistanın yeni hökumətilə işləmək istəmədiklərini bildiriblər. Hazırda buna görə telemarafonun keçirilməsinə hazırlıq aparılmır.
Belə görüntü yaranır ki, Ermənistanın yeni hökuməti də Hayastan Fondundan imtina edib və onu “Mənim Addımım“, eləcə də “Təbəssümlər Şəhəri“ fondları ilə əvəz etməyə çalışır. Paşinyanın arvadı Anna Akopyanın Amerika səfəri göstərdi ki, bu fondlara inam elə də yüksək deyil. Bu fondlara vəd edilən məbləğ 1 milyon dollardır, əslində isə toplanacaq məbləğ daha az olacaq”. Qeyd edək ki, Hayastan Fondu 1992-ci ildə Levon Ter-Petrosyanın əmrilə yaradılıb. Bu təşkilat hər il keçirdiyi telemarafonlarla Ermənistan və işğal altındakı Qarabağ üçün vəsait toplamaqla məşğul olur. Amma indi fond Paşinyan iqidarı ilə işləmək istəmir. “Jamanak” qəzeti qeyd edir ki, belə vəziyyətdə Rusiya, ABŞ-la münasibətləri elə də yaxşı olmayan Paşinyanın diasporun da dəstəyindən məhrum olması onun üçün çox ciddi problemlərin yaranması deməkdir. Qeyd olunur ki, məhz belə şəraitdə Qarabağ savaşı yenilənəcəyi təqdirdə Ermənistan hakimiyyəti daha böyük problemlərlə üzləşməli olacaq. Bu səbəbdən də Paşinyan, səsləndirdiyi fikirlərə rəğmən, Qarabağ məsələsində Azərbaycanla razılığa gəlməyə məcburdur.
Digər tərəfdən, Paşinyanı narahat edən məqamlardan biri Türkiyə faktorudur. Elə Avropa Şurası Parlament Assambleyasında da Paşinyan bildirib ki, Ermənistanla münasibətlərin bərpasını Türkiyə Azərbaycanla əlaqələndirir: “Təəssüf ki, bizim Azərbaycan və Türkiyə ilə diplomatik münasibətlərimiz yoxdur. Azərbaycanla münasibətlərdə hər şey aydındırsa, Türkiyə ilə bağlı məsələdə başqa görüntü var. Ermənistanla münasibətlərin bərpasını Türkiyə birbaşa Azərbaycanla əlaqələndirir. Ermənistan bu məsələdə mövqeyini dəyişməyib. Biz deyirik ki, heç bir ilkin şərt irəli sürmədən Türkiyə ilə münasibətlərin bərpasına hazırıq”. Erməni mediası isə yazır ki, əslində, Paşinyanın Türkiyə amilini xatırlaması başqa məqamla bağlıdır. Belə ki, Türkiyə-Rusiya münasibətləri son illər strateji xarakter alır. İrəvan qorxur ki, Ankara Moskva ilə işbirliyi əsasında Qarabağ münaqişəsinin həlli prosesində rol almaq istəyəcək. Məhz bu vəziyyətdə Paşinyan daha çıxılmaz duruma düşəcək. O səbəbdən onun yeganə çıxış yolu azərbaycanla mümkün qədər tez razılığa gəlməkdir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
