Sultan Rəşad xan Osmanlı sultanlarının otuz beşincisi, İslam xəlifələrinin yüzüncüsüdür. Sultan Rəşad xan noyabr ayının 1-dən 2-nə keçən gecə 1844-cü ildə anadan olub. Atası Sultan Əbdülməcid xan, anası Gülcamal xanımdır. Uşaqlığından etibarən mükəmməl təhsil və tərbiyə görüb. Yüksək din və fənn elmlərini oxuyub. Ərəb və fars dillərini öyrənib. Şahzadəlik dövrünün çoxunu oxumaqla keçirib.
1890-cı ildə ingilislərin yardımı ilə qurulan və padşah əleyhdarı türk, erməni, arnavut, yəhudi, bolqar, serb və yunan çətələri tərəfindən dəstəklənən İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti 1909-cu ildə Sultan II Əbdülhəmid xanı taxtdan endirdi və onun yerinə Rəşad xanı keçirdi. Dövlət idarəsinə tamamilə hakim olan ittihadçılar istədikləri nazirliyi qurur, uyğun gördükləri adamı iş başına gətirir, istəmədiklərini isə təzyiq və təhdidlə vəzifədən uzaqlaşdırırdılar. Onlar Sultan II Əbdülhəmidin tərəfdarı olan bir çox idarəçini edam etdirdilər. Bu zamanlarda hər kəs ölüm və həbs qorxusu ilə yaşayırdı. Məmləkətdə can, mal, namus təhlükəsizliyi qalmamışdı. Dövlət düşmənçiliyi və dindən dönmə dəb halına gətirilmişdi. Bu çatışmazlıqlar nəticəsində Arnavutluq bölgəsində yaşayan məbuslar hökumətə müraciət edərək şiddət hərəkətlərinə yol vermədən bölgəyə bir nəsihət heyətinin göndərilməsini istədilər. Ancaq şiddət tərəfdarı olan İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti mənsubları, Mahmud Şövkət paşanın komandanlığında böyük bir ordunu Arnavutluğa göndərmələrinə və çoxlu qan axıtmalarına baxmayaraq, yenə də üsyanın qarşısını ala bilmədilər.
Sultan Rəşad xan 16 iyun 1911-ci il iyun ayının 16-da Kosovoya getdi. O, 522 il əvvəl babası Murad Xudavəndigarın zəfər qazandığı yerdə 100 min arnavutla cümə namazı qıldı. Balkan müsəlmanları və arnavutlar bir neçə əsr bundan əvvəl Osmanlı hakimiyyətinə girdikləri zaman hiss etdikləri ədaləti Sultan Rəşad xanın "ata" davranışı ilə təkrar hiss etdilər. Arnavutdakı yüzminlərlə müsəlman İslam xəlifəsini və Osmanlı Sultanı Rəşad xanı görə bilmək üçün bütün sıxıntılara qatılaraq yollara düşdü. Sultan din və millət fərqi qoymadan bütün xalqa hədiyyələr verdi. Məhməd Şövkət paşanın iyirmi iki gəmi ilə edə bilmədiyini Sultan Rəşad xan kiçik bir nümayişlə təmin etdi.
Ancaq ittihadçıların xəyanət dərəcəsinə varan saymazlıqları davam edirdi. Onlar 1911-ci il iyul ayının 3-də bir qanun qəbul etdilər. Nəticədə, Balkan millətləri arasında ixtilaf qalmadığına görə onlar Osmanlı dövlətinə qarşı asanlıqla birləşdilər. Bu birləşmə 1912-ci il oktyabr ayının 8-də Balkan müharibəsinin başlanmasına səbəb oldu. Siyasətlə məşğul olmaqdan vaxt tapa bilməyən komandanların əllərində qalan Osmanlı orduları Qaradağ, Bolqarıstan, Yunanıstan və Serbistan qarşısında pozuldu. 30 may 1913-cü ilə qədər davam edən müharibə nəticəsində Osmanlı dövləti Yenibazar, Liviya, Girit, Rodos, On iki ada, Arnavutluq, Epir və Trakyanı itirdi. Ədirnə də Balkan dövlətlərinin əlinə keçdisə də, daha sonra müttəfiqlər arasında çıxan anlaşmazlıqdan istifadə edilərək təkrar geri alındı. Bu faciələr nəticəsində osmanlıların Afrika qitəsilə əlaqələri kəsilərkən Avropada çox kiçik bir torpaq sahələri qaldı. Afrikada 1.200.000, Rumelidə isə 250.000 kv. kilometrlik torpaq sahəsi itirildi.
Millət Məclisi II Əbdülhəmidin vəzifədən uzaqlaşdırıldığı gün Məhməd Rəşad xanı da "Padşahımız çox yaşa" deyə alqışlamışdı. Qazi Əhməd Muxtar paşa rəhbərliyində iki türk, bir rum və bir ermənidən ibarət qurulan bir təşkilatı da 27 aprel 1909-cu ildə bu xəbərə münasibət bildirmək üçün yeni sultana göndərmişdi. Məhməd Rəşad xan Beşiktaş sarayında təşkilatı qəbul edərək təbriklərinə qarşı öz duyğularını bu sözlərlə bildirmişdi: "Mən 33 ildir ki, mülayimliyimi qorudum. Bu uzun zaman ərzində davamlı olaraq millətin səadətinə dualar etim. Madam ki, millət məni arzu edir, mən səmimi qəlbdən və çox böyük təşəkkürlə bu vəzifəni qəbul edirəm. Mənim ilk vəzifəm şəriətə və konstitusiyaya görə öz vəzifəmi yerinə yetirmək olacaq. Millətimdəm bir nəfərin belə burnu qanayarsa, mənim də ürəyim qanayar. Otuz ildir despotizmin ağrılarını birlikdə çəkdik və bunun nə acı bir şey olduğunu bilirik".
Beləcə, Məhməd Rəşad xan ümummilli mərasimlə Hərbi Nazirliyinə gəlmiş, Sədrəzəm, Şeyxülislam, Nazirlər və Deputatlar Məclisinin rəhbərləri tərəfindən qarşılanmış, Konstitusiyaya bağlı qalacağına and içmiş, sonra təbrikləri qəbul etmişdi.
Yeni Sultan 1844-cü ildə anadan olub. Sultan Əbdülməcidin oğlu idi. Səviyyəli bir təhsil görmüşdü. II Əbdülhəmidin dövründə möhkəm nəzarət altında olmuşdu. Xüsusi həyatı Saray ətrafında ağalar arasında keçmişdi. Fars dili ilə maraqlanmış, İran ədəbiyyatı ilə məşğul olmuşdu. Əbdülhəmidin Qədiriyyə Təriqətinə bağlı olmasına baxmayaraq, o, Məvləvi təriqətinə bağlı idi. Tarixşünas Əbdürrəhman Şərifə görə, Məhməd Rəşad xan iffət, nəcabət, əsalət, ədəb, tərbiyə və sadəlik sahibi idi. Yeni sultanla başlayan dövr üzərinə Əbdürrəhman Şərif bu sözləri də söyləməkdən özünü saxlaya bilməmişdi:"...Sultan II Əbdülhəmidin yalançı və ikiüzlü siyasətinə qarşılıq artıq Osmanlı dövlətinin dua qaydasına və Məşrutiyyət üsuluna tərəfdar, özü-sözü doğru, dövlət qaydalarını, millətin rifah və səadətini hər şeydən üstün tutan bir Sultanın şəriətə, qanuna, milli hakimiyyətə dayanan hökuməti öz fəaliyyətinə başlamışdı. Nə xoşbəxtdir o millət ki, özünə sidq ürəkdən daim dua edən bir sultana sahibdir. Elə sultana ki, millətin bəxtiyarlığını öz bəxtiyarlığından üstün tuta və məhşər günündə Üca Yaradanın istədiklərini xeyir və şər cavabını vermək etiqadında ola.
Bir xarici yazıçıya görə Məhməd Rəşad xan İsveçrədə və ya İngiltərədə doğulmuş olsa idi, ləyaqəti və bilgisi səbəbilə deyil, qəlbinin təmizliyi ilə bir kilsə mütəvəllisi və ya idarə təşkilatının üzvü seçilərdi. Yeni sultanı anlatmaq üçün sıralanmış olan bu vəsflər bir az artıq və ya bir az əskik də olsa, bunlardan iki həqiqət ortaya çıxır. Birincisi Əbdürrəhman Şərəf bəy kimi aydın tanınan və bu səbəblə Maarif Nazirliyinə qədər yüksələn bir cənabın Sultanda görmək istədiyi dini bir xüsusiyyətdir. İkinci həqiqət isə budur ki, bu xüsusiyyətlərə sahib bir sultan məmləkəti, məşrutiyyətlə olduğu kimi, diktatorluqla da idarə etmək istəyəcəkdi. İttihad və Tərəqqi partiyası bu səbəblə özündən şikayətçi olmayacaq, daim məmnun qalacaqdı. Çünki İttihad və Tərəqqi partiyası 31 mart ixtilalını basdırmış, II Əbdülhəmidi taxtdan endirmiş və yerinə Məhməd Rəşad xanı gətirmişdi. Bu da bir həqiqətdir ki, o bu işləri özünə deyil, orduya və Məclisə mal etməkdə idi. Doğrusu isə, əvvəldən də görüldüyü kimi, ordu İttihadçı zabitlərin təsiri altında idi. Digər tərəfdən də Deputatlar Məclisinin Başqanı Əhməd Rza bəy keçmiş İttihadçı olmaqla bərabər, Məclisin Birinci Başqan vəkili və İttihadçıların həqiqi lideri olan Tələt Paşa yalnız Məclis çalışmaları üzərində deyil, hökumətin quruluş və çalışmaları mövzularında da başlıca rol sahibi idi. Bu səbəblə də Məhməd Rəşad xanın taxta çıxmasından sonra 31 mart ixtilalının qalıntısı olan Tevfik paşanın kabinetini çəkilməyə zorladı.
Yeni Sultan Tevfik paşanı tanımırdı. Fəqət onun namuslu bir adam olduğu özünə söylənmişdi. Əslində, Osmanlı ictimaiyyətinin də bir sədrəzəmdən gözlədiyi ilk və son vəsfi bu idi. Yəni Sədrəzəm Tevfik paşa yerində buraxılmışdı və İttihad və Tərəqqi partiyası Tevfik paşa kabinəsinin dövrünü doldurmuş olduğu qənaətində idi. Doğrusu, bu kabinə Hərəkət Ordusunun İstanbula girməsinə çətinlik yaratmadığı kimi, Əbdülhəmidin 31 mart hadisələri zamanında qurmuş olduğu bir kabinə idi. Bunun ixtilal zamanında məmləkətin müxtəlif bölgələrindən göndərilən protest teleqramlarında qanuni olmadığı irəli sürülürdü. Deputatlar Məclisindəki İttihadçı çoxluq, Tevfik paşanın özü-özlüyündən çəkilmədiyi zaman inamsızlıq səs verməsilə onun devrilməsində qərarlı idi.
Məclis rəhbəri Əhməd Rza bəyin bu mövzunu Tevfik paşaya çatdırması üzərinə nazirlər arasında bir təlaş başladı. Maarif naziri Əbdürrəhman Şərəf çəkilmə tərəfdarı idi. O, "Bu adamlar gənc və həvəsli adamlardı. İqtidara gəlmək istəyirlər. Biz çəkilək onlar gəlsinlər, həvəslərini alsınlar" - deyirdi. Digər nazirlər bu fikirlə razı olmadılar. Onların öz təcrübələrinə və bilgilərinə güvənləri var idi. Məmləkəti tanımadıqları insanların əlinə buraxmaqdan çəkinirdilər. Nəticədə İttihadçılarla görüşülməsinə qərar verildi. İş döndü-dolandı Tələt paşaya dayandı. Onun da dirənməsi nəticəsində Tevfik paşanın kabineti çəkilmək məcburiyyətində qaldı.
İttihadçı olan və olmayan müxaliflər Sultanın Arnavutluq gəzisinin müsbət təsirlərindən geri qalanları bütünlüklə silmək üçün müxtəlif yönlərdən çalışmalara girişdilər. İngilislərin təmsilçisi Arnavut İsmail Kamal xristian arnavutların yenidən nümayişə çıxmalarını fürsət bilib, liderlərilə təmasa geçərək, onların adından yazmış olduğu bu notanı xarici dövlətlərə təslim etmək üçün Avropa ölkələrinin paytaxtlarını dolaşmağa çıxdı. Vətənə xəyanətdən başqa bir şey olmayan bu hərəkət qarşısında İttihadçılar olub-bitəni qəzetlərində yayımlamaqla kifayətləndilər.
"İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti"nin bölücü idarəsi nəticəsində Osmanlı dövləti 11 noyabr 1914-cü ildə padşahının belə xəbəri olmadan dünyanın fövqəladə güclərinə qarşı Almaniyanın yanında I Dünya müharibəsinə qatıldı. Dörd il davam edən müharibə nəticəsində qoca Osmanlı imperatorluğu qarət edildi. Bir milyon kv. kilometrdən artıq torpaq sahəsi itirildi. Sultan Rəşad xan məmləkətin düşdüyü hala dözə bilməyib 1918-ci il iyul ayının 3-də vəfat etdi. Cənazəsi özü tərəfindən hazırlanan Əyyubdakı türbəsində dəfn edildi.
Sultan Rəşad xan həlim, səlim və mərhəmətli bir şəxsiyyət idi. Tərbiyə və nəzakəti yüksək səviyyədə idi. Çox şəfqətli idi, biri xəstələndiyi zaman yaxşılaşıncaya qədər xətir-hörmətini sorardı. Hafizəsi çox güclü idi. Dini vəzifələrini gecikdirmədən yerinə yetirər, boş zamanlarında kitab oxuyardı. Konstitusiya qanunları əsasında dövləti idarə etmək istədi. Ancaq ittihadçıların Osmanlı dövləti əleyhindəki fəaliyyət və icraatlarının önünə keçəcək qüdrətdə deyildi. Hökuməti ələ keçirən ittihadçıların çoxu, hətta din işlərinin rəhbəri Şeyxülislam Musa Kazım belə, masondu. Buna görə Sultan Rəşad xanın səltənət dövrü ittihadçıların keyfi və məsuliyyətsiz icraatları nəticəsində böyük hadisələrlə keçdi. Beləliklə, üç qitə, yeddi dənizə hakim olan Osmanlı dövləti dünya miqyasında fəaliyyət göstərən dağıdıcı və bölücü təşkilatların planlı çalışmaları nəticəsində yox olma nöqtəsinə gətirildi.
Fazil QARAOĞLU,
professor
