Ötən əsrdə sosialist düşərgəsinin süqutundan sonra mütərəqqi ictimai-siyasi qüvvələr insanların həyatının daha yaxşı və sabit təşkili formalarını axtararaq, diqqətlərini vətəndaş cəmiyyəti və qanunun aliliyi ideyalarına yönəltməyə başladılar.
Ona görə də ötən əsrin sonu, XXI əsrin əvvəllərində vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət ideyaları daha çox aktuallaşdı. Qeyd edək ki, bu ideyalar ilk dəfə XVIII əsrdə geniş yayılmağa başlayıb. Daha sonra ötən əsrdə Qərbdə, ardınca dünyanın digər ölkələrində, cümlədən postsovet məkanında hündəmə gəlib. Amma onlar son onilliklərdə sosializm, sonra isə kommunizm qurmaq ideyalarından azad olmuş ölkələrdə özünü daha qabarıq büruzə verib. Bunlar xüsusilə Şərqi Avropanın keçmiş sosialist ölkələri, həmçinin postsovet dövlətləri və digərləridir. Hətta Çin də öz Konstitusiyasına müvafiq dəyişikliklər edib: 2004-cü ildə Çində sosialist hüquqi dövlət quruculuğu konstitusiya ilə təsbit edilib.
Hüquqi dövlət quruculuğu vətəndaş cəmiyyətinin təşəkkülünə böyük töhfələr verir
Bütün bunlar vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət quruculuğuna qlobal miqyasda artan diqqətin təzahürüdür və Azərbaycan da bir dövlət olaraq bu məsələni prioritet elan edib. Bu xüsusda ölkəmiz qabaqcıl Qərb təcrübəsini uğurla mənimsəyir. Faktdır ki, Qərbin inkişaf etmiş ölkələrində qanunun aliliyi prinsipinə əməl olunur, onlarda dövlət hakimiyyətinin üç qola bölünməsi açıq şəkildə mövcuddur. Burada insan hüquq və azadlıqlarına daha çox hörmətlə yanaşılır, sağlam bazar iqtisadiyyatı, müstəqil məhkəmələr mövcuddur. Bütün bunların Azərbaycanda mövcudiyyəti üçün ölkəmizdə də genişmiqyaslı işlər gprülüb və xeyli nailiyyətlər də mövcuddur. Azərbaycanın artıq Qərb standartlarına yaxınlaşması beynəlxalq miqyasda da etiraf olunur.
Azərbaycanın vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət quruculuğunda Qərb standartlarına nail olmağa xüsusi diqqət etməsi heç də təsadüfi xarakter daşımır. Sosialist düşərgəsində yer almış ölkələrini inkişaf etmiş kapitalist dövlətləri ilə müqayisə etdikdə belə nəticəyə gəlmək çətin deyil ki, məhz dövlət-hüquqi quruluşundakı bu fərqliliklər sayəsində kapitalist olanlar daha sürətlə inkişaf ediblər. Hər halda, BMT-nin İnkişaf Proqramına uyğun olaraq hazırlanmış İnsan İnkişafı İndeksinə görə sosialist ölkələri insanların güzəranının təmin edilməsində bir çox mövqelərə görə inkişaf etmiş kapitalist ölkələrindən kifayət qədər geri qalırdı. Və bu gün də vətəndaş cəmiyyəti institutlarının və qanunun aliliyinin inkişaf etdiyi ölkələr bir çox həyati göstəricilərə görə bir sıra keçmiş sosialist ölkələrindən xeyli irəlidədirlər. Bu sözləri təsdiq etmək üçün İnsan İnkişafı İndeksinin dərc olunmuş reytinqlərinə baxmaq kifayətdir. Ümumiyyətlə, araşdırmalara görə, vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət institutlarının inkişaf etdiyi ölkələr dinamuk tərəqqi göstəricilərinə malikdirlər. Elə bu da Azərbaycanın seçiminə təsir edən başlıca faktorlardan biridir. Ümumiyyətlə, son onilliklərdə mütərəqqi ölkələrdə baş verən ictimai-siyasi transformasiyaların mahiyyətinə nəzər salsaq, belə qənaətə gəlmək olmaz ki, çətinliklərə və ziddiyyətlərə baxmayaraq, burada tendensiya vətəndaş cəmiyyəti ideyalarının qavranılmasına və dövlətin qanunun aliliyi əsasında idarəçiliyinə yönəlib. Azərbaycan da məhz bunları fəliyyətində diqqət mərkəzində saxlayır. Onu da qeyd eddək ki, müxtəlif ölkələrin siyasi və hüquqi doktrinaları vətəndaş cəmiyyətinin əhəmiyyətindən ehtiramla danışır, onun siyasi, iqtisadi, ideoloji, mədəni, dini, ailə və digər xarakterli münasibətlərin formalaşmasında həlledici rolunu haqlı olaraq vurğulayır. Şübhəsiz ki, vətəndaş cəmiyyətinin mövcudluğu dövlətin ahəngdar inkişafının açarıdır. Bu, müəyyən aksioma çevrilib və Azərbaycan da məsələyə elə bu prizmadan yanaşır. Bundan başqa ölkəmiz o prinsipə sadiqdir ki, cəmiyyət və onun təşkilatları ədalət, demokratiya və ümumi rifah ideallarına əsaslanaraq dövlət və ictimai həyata nəzarət etdikdə, iqtisadiyyatın dinamik inkişafı və vətəndaşların siyasi azadlıqları üçün daha münbit şərait yaranır. Bütün bunlar Azərbaycanda həm də hüquqi dövlət quruculuğu istiqamətində nailiyyətlərin miqyasını genişləndirir.
Dövlət səviyyəsində vətəndaş cəmiyyətinə sistemli şəkildə dəstək verilir
Vətəndaş cəmiyyəti qabaqcıl ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycanda da şəxsi mülahizə azadlığına, subyektinin seçiminin sərbəst xarakterinə, yaranmış maraqların təmin edilməsinin subyektiv yoluna dəlalət edən sosial münasibətlərin spesifik sahəsidir. Dövlət bu sahəyə daim xüsusi diqqət edir. Elə bundan irəali gəlir ki, vətəndaş cəmiyyəti institutları ilə əməkdaşlıq üçün Azərbaycan dövləti genişmiqyaslı fəaliyyət həyata keçirir, müvafiq addımlar atır.
Ekspertlər hesab edirlər ki, Azərbaycanda plüralizmin təmin edilməsi ilə bağlı çoxpartiyalı sistemin və üçpilləli məhkəmə sisteminin yaradılması, konstitusiyaya nəzarəti həyata keçirən Konstitusiya Məhkəməsinin mövcudluğu, dərin sosial müdafiə sisteminin yaradılması, hakimiyyət bölgüsü və bu qəbildən olan digər hallar hüquqi dövlət və vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına yönələn addımlardır. Hüquq sisteminin və vətəndaş cəmiyyətinin səmərəliliyinin artırılması məqsədilə qanunvericilik və institusional islahatlar daha da dərinləşdirilir. Vətəndaş cəmiyyəti institutları yeni müstəqillik dövrü ərzində çoxsaylı uğurlara imza ata bilib. Dövlət səviyyəsində sistemli şəkildə artırılan dəstək, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının maddi-texniki bazasının genişlənməsi, dayanaqlı şəkildə inkişafına göstərilən diqqət öz nəticələrini verir. Beləliklə, müstəqil ictimai təşkilatların fəaliyyət göstərməsi yolu ilə müxtəlif sosial qrupların və təbəqələrin hüquq və mənafelərinin özünü ifadə etməsini və müdafiəsini təmin edən bir sistem kimi vətəndaş cəmiyyətinin yaradılması müasir Azərbaycanın prioritet məqsədidir. Bununla belə, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı vəzifəsini vacib və prioritet vəzifə kimi elan edərkən nəzərə almaq lazımdır ki, o, Azərbaycan xalqına məxsus dəyərlər nəzərə alınmaqla cəmiyyətə münasib şəkidə fəaliyyətini qurmalıdır. Bu halda vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına dövlətin dəstəyinin daha geniş xarakter alnması daözünü qabarıq bürzuə verir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
