Ötən ay Aralıq və Qırmızı dənizləri bir-birinə bağlayan Süveyş kanalındakı gəmi böhranı dünya miqyasında alternativ yükdaşımaları xeyli aktuallaşdırıb. Qeyd edək ki, martın 23-də Çindən Rotterdama üzən və uzunluğu 400 metr, yükdaşıma qabiliyyəti 224 min ton olan “Ever Given” konteyner gəmisi Süveyş kanalının 151-ci kilometrliyində saya oturmuş və kanalın yolunu bağlamışdı. Nəticədə baş verən nəqliyyat böhranı yük gəmilərinin altı gün növbədə dayanmasına səbəb olmuşdu. Gəmi martın 29-da saydan çıxarılıb və kanalda naviqasiya bərpa edilib. Amma 6 gün ərzində dayaz bir yerdə konteyner gəmisinin ilişib qalması kanalda böyük tıxac yaratdı və qlobal iqtisadiyyata ciddi ziyan vurdu. Təqribi hesablamalara görə, kanalın bir həftəlik bağlanması dünya iqtisadiyyatı üçün əlavə 10 milyard dollar xərc yaradıb.
Xatırladaq ki, bütün dünya iqtisadiyyatındakı yükdaşımaların 12%-i Süveyş kanalı vasitəsilə həyata keçirilir. Əsas da Çinlə Avropa arasında yüklərin, demək olar ki, 93%-i Süveyş kanalı ilə daşınır. Süveyş kanalında yaşanan vəziyyət mövcud olan digər dəhlizləri diversifikasiya etmək məsələsinin lazımlılığını aktuallaşdırır. Mövcud vəziyyət “Transxəzər” dəhlizi üçün də yeni bir şansdır. Belə olduqda, Azərbaycan üzərindən daha çox yükdaşımaların həyata keçirilməsi üçün yaxşı imkanlar yaranır. Qeyd edək ki, “Transxəzər” nəqliyyat dəhlizi “Şərq-Qərb” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin mühüm tərkib hissəsidir. Bu layihənin həyata keçirilməsi 2014-cü ilin 20 fevral tarixində “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC, “Gürcüstan Dəmir Yolları” SC və “Qazaxıstan Dəmir Yolu” Milli Şirkəti SC-nin birgə iştirakı ilə keçirilmiş “Transxəzər” beynəlxalq nəqliyyat marşrutunun (TBNM) inkişafı üzrə Əlaqələndirmə Komitəsinin təsis olunması ilə başlayıb. Marşrutun məqsədi Çin, Orta Asiya, Xəzər dənizi, Qara dəniz hövzələri və Avropa ölkələri arasında yük daşımaları dövriyyəsini Azərbaycan üzərindən hər iki istiqamətdə artırmaq, onun rəqabət qabiliyyətliliyini gücləndirməkdir. “Transxəzər” dəhlizi üzrə yük daşımalarının coğrafiyası Çin-Qazaxıstan sərhədindən başlayaraq, Azərbaycan (Bakı-Ələt-Böyük Kəsik) və Gürcüstandan (Batumi və Poti) keçməklə Qara dəniz hövzəsi ölkələri olan Türkiyə, Ukrayna, Rumıniya və Bolqarıstan üzərindən Avropaya qədər uzanır. Bu zaman bütün marşrut boyu vahid keçid tarifləri müəyyən olunur və “bir pəncərə” prinsipi tətbiq edilir. Bu genişmiqyaslı layihənin Azərbaycan üçün olduqca strateji əhəmiyyət daşıması da birmənalı həqiqətdir. Bakı “Transxəzər”in səmərəli multimodal dəhlizə çevrilməsi istiqamətində müvafiq addımlar atır. Bu marşrutla yüklərin orta hesabla 12 günə Çindən Avropaya çatdırılması mümkün olduğundan, ona beynəlxalq maraq böyükdür. “Transxəzər” marşrutunun bünövrəsi təkcə Xəzər dənizi deyil. Onun mühüm komponentləri həm də Qazaxıstan-Çin sərhədi və Qara dəniz sahilində yerləşən limanlardır. Türkiyənin nəqliyyat və infrastruktur naziri Adil Karaismailoğlu bunlar fonunda bildirir ki, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu “Transxəzər” marşrutunun əhəmiyyətini daha da artırır: “Ötən ilin ilk rübündə təxminən 78 min ton olan Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu xətti ilə yük daşımaları bu ilin eyni dövründə 2 468 vaqona və ya 154 min 836 tona çatıb. Koronavirus pandemiyası şəraitində ticarətin davamlılığını təmin etmək üçün dəmir yolu nəqliyyatı daha təsirli hala gəlib. Bu ilin birinci rübündə daxili və beynəlxalq dəmir yolu ilə daşımalar ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 30 % artıb. Ötən il Avropa istiqamətində dəmir yolu ilə yükdaşımalar 2019-cu illə müqayisədə 25 % artıb və bu ildə eyni sürət davam edir. Gürcüstan, Azərbaycan, Qazaxıstan, Türkmənistan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Tacikistana, ayrıca Rusiya və Çin istiqamətində bloq yük qatarları işləyir və Süveyş kanalındakı qəzanın səbəb olduğu böhran “Transxəzər”in əhəmiyyətini ortaya qoydu. Dünya dəmir yolu ilə yük daşımalarına yeni bir istiqamət verən Bakı-Tiflis-Qars və “Transxəzər”ə pandemiya səbəbilə böyük tələb var. “Transxəzər” ölkəmizin liman əlaqələri sayəsində Asiyadakı yüklərin Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Aralıq dənizi regionuna çatması üçün mühüm fürsət təqdim edir. İllik 710 milyard ABŞ dolları çivarında olan Avropa-Çin ticarət həcmindən “Transxəzər”in keçdiyi ölkələr mühüm ölçüdə iqtisadi qazanc əldə edəcəklər”. Ekspertlər də hesab edir ki, bütün dünyada yeni-yeni nəqliyyat dəhlizlərinin müzakirəyə çıxarıldığı bir dövrdə 150 ildir fəaliyyət göstərən və artıq çəkdiyi yükə çətinliklə tab gətirən Süveyş kanalına alternativ yolların tapılması labüd görünür. Bu fonda Azərbaycanın mühüm coğrafi mövqeyi, nəqliyyat infrastrukturunun müasirləşdirilərək inkişaf etdirilməsi üçün görülən işlər onun ən mühüm beynəlxalq nəqliyyat habına çevrilməsi üçün hər cür əsas yaradır. Artıq “Transxəzər” boyu Çinlə Türkiyə və Avropa arasında “Nomad Express” konteyner qatarları ilə yüklər daşınır. Ötən ilin dekabr ayından Türkiyədən “Transxəzər”lə Çinin Sian şəhərinə Azərbaycan üzərindən konteyner qatarları göndərilir. Bu marşrut başqalarına nisbətən sürət və qiymətlər baxımından sərfəli olduğu üçün bazarda tezliklə rəğbət qazanıb. Həmçinin pandemiya və onun iqtisadiyyatdakı fəsadları, Çinin ixracatının kəskin artması və idxalatının azalması nəticəsində konteynerlərin gəmilərlə daşıma haqqı 1500-3000 dollardan 5-10 min dollaradək artdı. Belə bir vəziyyət isə “Transxəzər”i daha rəqabətcil hala gəlib.
Ramil QULİYEV
