İpoteka kreditlərinin yüksək faizləri hələ də narahatlıq doğurur

Tarix: 30.04.2015 / 03:10
Bölmə: İqtisadiyyat

Ölkədə tikinti sektorunu canlandırmaq üçün hazırda hökumətin xüsusi maraq dairəsində olan məsələlərdən biri də ipoteka kreditlşəməsinin həcminin artırılmasıdır. Rəsmi səviyyədə verilən açıqlamalar yaxın tezlikdə bu istiqamətdə hökumət tərəfindən müəyyən addımların atılacağını göstərir. Elə bu günlərdə maliyyə naziri Samir Şərifov da bildirib ki, ipoteka kreditinin məbləği artırılacaq.

O deyib ki, bazarı bir qədər də aktivləşdirmək üçün Mərkəzi Bank tərəfindən əlavə vəsait təklif edilə bilər.

Rəsmi açıqlamalar göstərir ki, hökumətin hazırladığı yeni ipoteka strategiyasının əsas yeniliyi verilən ipoteka məbləğinin artırılması olacaq. Hazırda bu məbləğin yuxarı həddi 50 min manatdır. Amma hesab olunur ki, qüvvədə olan ipoteka şərtləri hazırkı qiymətlərlə müqayisədə yeni mənzil almağa kifayət etmir. Digər tərəfdən, ipoteka həddinin artırılması da vacib sayılır. Çünki son bir ildə paytaxtda köhnə mənzillər üzrə qiymətlərdə 15 -20 %, yeni binalar və fərdi evlərdə isə 8-10 faiz arası artım müşahidə olunur. Mənzillərin bir kvadrat metrinin qiyməti, yerindən asılı olaraq, 650-2500 manat arası dəyişir. Hesab edilir ki, ipoteka kreditləşməsi zamanı faizlərin də aşağı salınmasına ehtiyac var.

Qeyd edək ki, ipoteka kreditlərinin faiz dərəcələri müxtəlif amillərdən asılı olur. İnkişaf etmiş ölkələrdə əsas amil Mərkəzi Bankların yürütdüyü pul-kredit siyasətidir. Mərkəzi Bank tərəfindən uçot dərəcəsi azalanda ipoteka kreditləri üzrə faizlər azalmağa başlayır. 2008-ci ildən etibarən inkişaf etmiş dövlətlərdə mərkəzi banklar yumşaq pul-kredit siyasəti yürüdür. Bu, nəticədə ipoteka kreditlərinə əlçatanlığı təmin etməklə daşınmaz əmlak bazarında aktivliyi artırır. Məsələn, 2009-cu ildə Böyük Britaniyada Mərkəzi Bank üçot dərəcəsini 0,5%-ə saldıqdan sonra bütün növ kreditlər üzrə faiz dərəcələri enməyə başladı. Hazırda daşınmaz əmlak bazarında aktivlik dərəcəsi yüksəkdir və bunun əsas səbəblərindən biri də ucuz ipoteka kreditləridir. İpoteka kreditləri üzrə faiz dərəcəsi müddətindən və ilkin ödənişin məbləğindən asılı olaraq 2%-dən başlayır. Ölkəmizdə isə uçot dərəcəsi 3,5%-dir. Burada ipoteka kreditləşməsi sahəsində 2 sistem formalaşıb: dövlət dəstəyi ilə həyata keçirilən ipoteka proqramı və kommersiya banklarının müstəqil həyata keçirdiyi ipoteka kreditləşməsi. Dövlət ipoteka proqramı üzrə adi kreditlər 8%-ə, sosial ipoteka kreditləri 4%-ə təklif edilir. Kommersiya banklarının təklif etdiyi ipoteka kreditlərinə, faizlər yüksək olduğundan, maraq azdır. Bu səbəbdən hesab edilir ki, ölkəmizdə faiz dərəcələrinin azaldılması xüsusi diqqət mərkəzində olmalıdır. Hazırda bu faizlər olduqca yüksək sayılır.

Əksər ekspertlər ipoteka kreditlərinin məbləğinin 50 mindən 80 min manata qədər artırılmasını, ipoteka faizlərinin isə aşağı salınmasını təklif edir. Hesab olunur ki, adi ipoteka 8 faizdən 4 faizə endirilməli, sosial ipotekanın faizləri isə 4 faizdən 2 faizə qədər azaldılmalıdır.

«Value and Sources konsaltinq» şirkətinin eksperti Rəşad Əliyev isə vurğulayır ki, bir qayda olaraq, ipoteka kreditlərinin faizləri digər kreditlər kimi Mərkəzi Bankların uçot dərəcələrindən artıq olur: «Azərbaycana gəldikdə isə, bu asılıdır ipoteka kreditinin hansı sistem üzrə verilməsindən. Dövlət dəstəyi ilə verilən kreditlər elə uçot dərəcəsi faizi, yəni 3,5% ətrafında verilə bilər - 3% -4% aralığında. Dövlətin iştirakı olmadan kommersiya bankları tərəfindən verilən kreditlər isə məntiqə görə uçot dərəcəsindən xeyli artıq olmalıdır. Amma bizdə 2 dəfədən çoxdur. Yəni 7%, lap pis halda 8% ola bilərdi. Bizim banklara bu sərf etmir. İstehlak kreditlərinin 30%-lə təqdim olunduğu şəraitdə 8%-lə krediti sərfəli saymırlar. Üstəlik, banklar depoziti 12 faizlə cəlb edir. Yəqin 10%-dən aşağı ipoteka krediti banklara sərf etmir. Buna görə də banklar öz vəsaitləri hesabına əlverişli şərtlərlə kredit verə bilmir».

Hazırda ilk növbədə sosial ipoteka faizlərinin aşağı salınması zəruri hesab edilir. İnkişaf etmiş ölkələrdə sosial ipoteka kreditlərinin illik faizi 0,7-2 faiz arasında dəyişir. Ödəmələr isə kredit götürənlərin əmək haqqına uyğun olaraq hesablanır. Ölkəmizdə isə ipoteka götürənin aylıq gəliri ən azı 600 manat olmalıdır. Bir daha xatırladaq ki, gənc ailələr, müharibə əlilləri, hərbçilər və digər imtiyazlı şəxslərə verilən sosial, başqa sözlə - güzəştli ipoteka maksimum 50 min manat olmaqla 4%-lə 30 illiyə, adi ipoteka isə maksimum məbləği 50 min manat olmaqla 8%-lə 25 illiyə verilir. Lakin yuxarıda qeyd olunduğu kimi, həm məbləğin artırılmasına, həm də faizlərin aşağı salınmasına ehtiyac var.