Al­man­lar Azər­bay­can­da - to­le­rantlı­ğın da­ha bir tə­za­hü­rü...

To­le­rantlıq, mul­ti­kul­tu­ra­lizm ün­va­nı ki­mi özü­nə şöh­rət qa­za­nan Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da müx­tə­lif mil­lət­lə­rin, din­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri ya­şa­yır. İki əsrdir öl­kə­miz­də ya­şa­yan al­man­lar bu­ra­nı öz­lə­ri­nə doğ­ma ana qu­ca­ğı bi­lir.

Azər­bay­can xal­qı ilə qar­daş­lıq, dostluq şə­ra­i­tin­də ya­şa­yan al­man­lar İkin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­si­nin baş­lan­ma­sı nə­ti­cə­sin­də Azər­bay­can­dan kə­na­ra sür­gün edi­lib. On­lar öz­lə­rin­dən son­ra öl­kə­mi­zin müx­tə­lif yer­lə­rin­də də­rin iz­lər qo­yub. Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, 2016-cı il Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin Sə­rən­ca­mı ilə res­pub­li­ka­mız­da "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ili" elan edi­lib. Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ili çər­çi­və­sin­də öl­kə­mi­zin ay­rı-ay­rı böl­gə­lə­rin­də ge­niş təd­bir­lər ke­çi­ri­lir.

30 av­qust 2016-cı il­də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev "Cə­nu­bi Qaf­qaz re­gi­o­nun­da al­man məs­kən­lə­ri­nin sa­lın­ma­sı­nın 200 il­li­yi haq­qın­da" Sə­rən­cam im­za­la­yıb.

Sə­nəd­də qeyd edi­lir: "Azər­bay­can­da yü­zil­lər bo­yu bər­qə­rar ol­muş to­le­rantlıq mü­hi­ti XIX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də bu­ra­ya kö­çü­rül­dük­lə­ri ilk vaxtlar­dan al­man mü­ha­cir­lə­ri­nin yer­li əha­li ilə qı­sa müd­dət­də də­rin ün­siy­yət qur­ma­sı üçün əl­ve­riş­li zə­min ya­rat­mış­dır. Məs­kun­laş­dıq­la­rı və qay­na­yıb qa­rış­dıq­la­rı bu yer­lə­ri İkin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­si döv­rün­də tərk et­mək məc­bu­riy­yə­tin­də qal­sa­lar da, on­la­rın öz­lə­rin­dən son­ra qo­yub get­dik­lə­ri ta­ri­xi-mə­də­ni ir­si Azər­bay­can xal­qı mul­ti­kul­tu­ral tə­bi­ə­ti­nə sa­diq­lik nü­ma­yiş et­di­rə­rək la­zı­mın­ca qo­ru­yub sax­la­mış­dır. Bir-bi­ri­nin mil­li də­yər­lə­ri­nə qar­şı­lıq­lı hör­mət və eh­ti­ram Azər­bay­can və al­man xalqla­rı­nın mə­də­ni əla­qə­lə­ri­ni sə­ciy­yə­lən­di­rən baş­lı­ca cə­hət­dir. Al­man şərqşü­nas­la­rı Azər­bay­can xal­qı­nın möh­tə­şəm söz sə­nə­ti ya­di­gar­la­rı­nın dün­ya elm alə­mi­nə ta­nı­dıl­ma­sın­da mü­hüm xid­mət­lər gös­tər­miş, al­man me­mar­la­rı isə Azər­bay­can­da şə­hər­sal­ma mə­də­niy­yə­ti­nə də­yər­li töh­fə­lər ver­miş­lər.

2017-ci il­də Cə­nu­bi Qaf­qaz re­gi­o­nun­da al­man məs­kən­lə­ri­nin sa­lın­ma­sı­nın 200 il­li­yi ta­mam olur. Azər­bay­can xal­qı­nın ta­ri­xi və mə­də­niy­yə­tin­də də­rin iz qoy­muş bu ha­di­sə­nin UNES­CO-nun "2016-2017-ci il­lər üçün gör­kəm­li şəxslə­rin və əla­mət­dar ha­di­sə­lə­rin yu­bi­ley­lə­ri proq­ra­mı"na da­xil edil­mə­si təq­di­rə­la­yiq­dir".

Öl­kə baş­çı­sı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Konsti­tu­si­ya­sı­nın 109-cu mad­də­si­nin 32-ci bən­di­ni rəh­bər tu­ta­raq və Azər­bay­ca­nın mul­ti­kul­tu­ral ənə­nə­lə­rə ma­lik ço­xəsrlik to­le­rantlıq mə­ka­nı ki­mi təb­li­ğin­də bö­yük əhə­miy­yə­ti­ni nə­zə­rə ala­raq, Cə­nu­bi Qaf­qaz re­gi­o­nun­da al­man məs­kən­lə­ri­nin sa­lın­ma­sı­nın 200-cü il­dö­nü­mü­nün la­yi­qin­cə ke­çi­ril­mə­si­ni tə­min et­mək məq­sə­di­lə müx­tə­lif qu­rum­la­ra gös­tə­riş ve­rib. Sə­nəd­də təd­bir­lər pla­nı­nın ge­niş və əha­tə­li ha­zır­lan­ma­sı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi və Azər­bay­can Mil­li Elmlər Aka­de­mi­ya­sı­na hə­va­lə edi­lib. Mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi döv­lət si­ya­sə­ti­nə çe­vi­rən Azər­bay­can döv­lə­ti müx­tə­lif xalqla­rın ri­fa­hı­na da ça­lı­şır. Al­man­lar Azər­bay­can əra­zi­sin­də ta­ri­xi bi­na­lar in­şa edib və abi­də­lər on­la­rın iz­lə­ri­ni əks et­di­rir.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, al­man­lar Qaf­qaz böl­gə­sin­də məs­kun­la­şan bir su­bet­nik qrup­dur. On­lar əsa­sən XVIII-XIX əsrlər­də in­di­ki Şi­ma­li Qaf­qaz, Gür­cüs­tan, Azər­bay­can, Er­mə­nis­tan və Qars (Tür­ki­yə) əra­zi­si­nə kö­çüb gə­lib­lər.

Mən­bə­lə­rin yaz­dı­ğı­na gö­rə, Şi­ma­li Qaf­qa­zın ilk al­man sa­kin­lə­ri Ru­si­ya­nın Vol­qa­bo­yu böl­gə­sin­dən kö­çən­lər idi. Çar ha­ki­miy­yə­ti 1774-cü il­də Os­man­lı im­pe­ri­ya­sın­dan alı­nan və əha­li­si ol­duq­ca az olan Ku­ba­na müm­kün qə­dər çox Ru­si­ya və­tən­da­şı yer­ləş­dir­mə­yə ça­lı­şır­dı. La­kin böl­gə­nin iq­li­mi, in­ki­şaf et­mə­yən infrastruk­tu­ru və yer­li hər­bi his­sə­lə­rin qey­ri-rus­la­ra qar­şı mən­fi mü­na­si­bə­ti al­man mü­ha­ci­rə­ti­nə ma­ne olur­du. XIX əs­rin ikin­ci ya­rı­sın­da, Ru­si­ya­nın ka­pi­ta­list sis­te­mi­nə ad­dım­la­ma­sı döv­rün­də Şi­ma­li Qaf­qaz­da al­man­la­rın sa­yı ol­duq­ca artdı. Əsa­sən kənd tə­sər­rü­fa­tı ilə məş­ğul olan bu mü­ha­cir­lər nə­in­ki Vol­qa­bo­yu­dan, ha­be­lə Qa­ra də­niz sa­hil­lə­rin­dən və hət­ta Al­ma­ni­ya­nın özün­dən kö­çüb gə­lir­di­lər. 1917-ci il­də bu­ra­da 200-dən ar­tıq al­man ko­lo­ni­ya­sı möv­cud idi. Sür­gün za­ma­nı Şi­ma­li Qaf­qaz al­man­la­rı­nın sa­yı 160 min­dən çox idi.

Mə­lu­ma­ta gö­rə, Cə­nu­bi Qaf­qa­za gə­lin­cə, bu­ra­nın ilk al­man ko­lo­ni­ya­sı bu­gün­kü Gür­cüs­tan əra­zi­sin­də sa­lı­nıb. 1818-ci il sentyab­rın 21-də çar I Alek­sandrın də­və­ti­lə Qaf­qa­za kö­çən Vür­tem­berq kəndçi­lə­ri və mün­şəq­lə­ri Tif­lis ya­xın­lı­ğın­da Ma­ri­en­ba­um adın­da şə­hər­cik sal­dı­lar. Növ­bə­ti il ər­zin­də Av­ro­pa­dan kö­çən al­man­lar da­ha 5 ko­lo­ni­ya qu­rur: Eli­za­bet­tal, Ye­ni Tif­lis, Alek­sandrdorf, Pe­tersdorf və Ka­ta­ri­nen­feld (in­di­ki Bol­ni­si).

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Tif­lis və onun ət­raf­la­rı Cə­nu­bi Qaf­qaz al­man­la­rı­nın qey­ri-rəs­mi mə­də­ni mər­kə­zi idi. 1906-1922-ci il­lər­də bu­ra­da al­man di­li­də bu­ra­xı­lan "Ka­u­ka­sische Post" qə­ze­ti çap edi­lir­di. Bu, Qaf­qa­zın ye­ga­nə al­man ruz­na­mə­si idi. Mən­bə­lər ya­zır ki, 1918-ci il­də Gür­cüs­tan­da al­man kəndlə­ri­nin sa­yı 20-dən yu­xa­rı idi. 1941-ci il­də so­vet ha­ki­miy­yə­ti bu­ra­dan 20.423 et­nik al­man sür­gün edib.

Azər­bay­can al­man­la­rı haq­qın­da ya­zan təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, 1819-cu ilin ya­yın­da Tif­lis­dən Ye­li­za­vet­po­la (Gən­cə­yə) kö­çən 194 al­man ai­lə­si Şam­xor (Şəm­kir) ya­xın­lı­ğın­da He­le­nen­dorf və An­nen­feld ad­lı iki ko­lo­ni­ya sal­dı (al­man­la­rın sür­gü­nün­dən son­ra He­le­nen­dorf in­qi­lab­çı Xan­lar Sə­fə­rə­li­ye­vin şə­rə­fi­nə Xan­lar ad­lan­dı­rı­la­caq, An­nen­feld isə Şəm­kir­lə bir­lə­şə­cək). Son­ra­lar Gən­cə və Qa­zax qə­za­la­rın­da sa­lı­nan ko­lo­ni­ya­lar Ge­orqsfeld (1888, in­di Şəm­kir ra­yo­nu­nun Çi­nar­lı qə­sə­bə­si), Alek­se­yev­ka (1902), Qrün­feld (1906, in­di Ağsta­fa ra­yo­nu­nun Hə­sən­su kən­di), Ay­xen­feld (1906, in­di Şəm­kir ra­yo­nu­nun İr­maş­lı kən­di), Tra­u­ben­feld (1912, in­di To­vuz şə­hə­ri), Ye­li­za­ve­tin­ka (1914, in­di Ağsta­fa şə­hə­ri) və Marksov­ka (1920-ci il­lər, son­ra­lar Ağsta­fa ilə bir­lə­şib) idi. On­la­rın əha­li­si ilk ko­lo­ni­ya­lar sa­kin­lə­ri­nin nəs­lin­dən iba­rət idi. He­le­nen­dorfda yer­lə­şən al­man­lar­dan bir ne­çə ai­lə Go­ran­boy ra­yo­nu­nun To­dan kən­di ya­xın­lı­ğın­da məs­kun­laş­dı­lar. Ha­zır­da da al­man­la­rın yer­ləş­di­yi hə­min yer­lər yer­li əha­li tə­rə­fin­dən "Lem­sə ba­ğı", "Lem­sə bu­la­ğı" ki­mi ta­nı­nır. Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, 1918-ci il­də bü­tün Azər­bay­can­da­kı ko­lo­ni­ya­lar­da ya­şa­yan al­man­la­rın sa­yı cə­mi 6 min nə­fər idi. On­la­rın əsas pe­şə­si əv­vəl­lər əkin­çi­lik, son­ra­lar isə şə­rab­çı­lıq idi. Tək­cə he­le­nen­dorflu Fo­rer və Hum­mel qar­daş­la­rı tə­rə­fin­dən bu­ra­xı­lan ça­xır bü­tün Qaf­qaz böl­gə­sin­də bu­ra­xı­lan ça­xı­rın 58 %-ni təş­kil edir­di.

XIX əs­rin so­nu-XX əs­rin əv­və­li Cə­nu­bi Qaf­qaz al­man­la­rı­nın ək­sə­riy­yə­ti eti­raz­çı­lı­ğa (pro­tes­tantlı­ğa) eti­qad edir­di. Azər­bay­ca­nın ilk eti­raz­çı kil­sə­si məhz He­le­nen­dorfda 1857-ci il­də ti­ki­lib. Son­ra­lar lü­te­ran kil­sə­lər Gə­də­bəy­də (1868), Şa­ma­xı­da (1869), Ba­kı­da (1897) və An­nen­felddə (1911) də ti­ki­lib.

Azər­bay­can De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı döv­rün­də yer­li al­man­lar ilk ko­lo­ni­ya­nın sa­lın­ma­sı­nın 100 il­li­yi­ni tən­tə­nə ilə qeyd et­di­lər. 1941-ci il­də so­vet ha­ki­miy­yə­ti­nin əm­ri­lə 22.841 al­man Azər­bay­can­dan çı­xa­rı­la­raq SSRİ-nin Asi­ya böl­gə­lə­ri­nə sür­gün edi­lib. Vur­ğu­la­yaq ki, Şi­ma­li Qaf­qaz və Gür­cüs­tan­da­kı ki­mi, bü­tün al­man mən­şə­li şə­hər və kənd ad­la­rı rus və Azər­bay­can ad­la­rı ilə əvəz edi­lib.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Azər­bay­can və Gür­cüs­tan­dan fərqli ola­raq, al­man mü­ha­cir­lə­ri in­di­ki Er­mə­nis­tan əra­zi­sin­də ya­şa­yış mən­tə­qə­si qur­ma­yıb. Əsa­sən so­vet döv­rün­də İrə­van­da məs­kun­la­şıb­lar. Ta­rix bo­yu bu öl­kə­də on­la­rın sa­yı 500-dən ar­tıq ol­ma­yıb. 1941-ci il­də bu­ra­dan 212 al­man kö­çü­rü­lüb.

Qeyd edək ki, 1878-1918-ci il­lər­də Ru­si­ya tər­ki­bin­də olan Qarsda ak­tiv mü­ha­ci­rət pro­ses­lə­ri baş ve­rir­di. Mü­ha­cir­lə­rin ək­sə­riy­yə­ti isə böl­gə­ni tərk et­miş mü­səl­man­la­rın ye­ri­ni alan və ha­ki­miy­yət dəs­tə­yi ilə məs­kən sa­lan mə­si­hi­lər: er­mə­ni­lər, rus­lar, ay­sor­lar, yu­nan­lar, pol­yak­lar və al­man­lar idi. 1891-ci il­də bu­ra­da Pet­rov­ka ad­lı ilk al­man kən­di ya­ra­nıb. Bi­rin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­sin­dən bir az əv­vəl da­ha iki kənd (Vla­di­kars və Es­ton­ka) sa­lı­nıb. Bu­ra­da baş ve­rən hər­bi əmə­liy­yat­lar­dan və təh­lü­kə­dən ca­nı­nı qur­ta­ran al­man­lar mü­ha­ri­bə­nin so­nun­dan ön­cə Azər­bay­ca­na qa­çıb, ora­da­kı Ay­xen­feld ko­lo­ni­ya­sın­da məs­kun­la­şıb.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, al­man­lar Azər­bay­can­da si­ya­si və ic­ti­mai hə­yat­da da­im fə­al ol­muş­lar. Azər­bay­can De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı par­la­men­ti­nin mil­li az­lıq­lar frak­si­ya­sı­nın 4 üz­vün­dən bi­ri əs­lən al­man olan Lo­rens Kun idi. Lo­rens Kun 1884-cü il­də Ye­le­nen­dorf şə­hə­rin­də ana­dan olub və bir müd­dət bu­ra­da fə­a­liy­yət gös­tə­rib. 1918-ci ilin 7 de­kabr ta­ri­xin­də AXC par­la­men­ti öz işi­nə baş­la­yan­da Lo­rens Kun da par­la­men­tə qo­şu­lub. O, Azər­bay­can al­man­la­rı­nı təm­sil edir­di.

Azər­bay­can­da ya­şa­yan al­man­la­ra öl­kə­miz­də hər za­man bö­yük qay­ğı, diq­qət gös­tə­ri­lib.

Bi­li­rik ki, res­pub­li­ka­mı­zın əra­zi­sin­də al­man mə­də­niy­yə­ti­nin in­ci­lə­ri ya­şa­yır. Bu­ra Al­man Lü­te­ran Kil­sə­si abi­də­lə­ri­ni aid et­mək olar. Mə­lum­dur ki, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev Şəm­kir­də əsas­lı bər­pa edi­lən Al­man Lü­te­ran Kil­sə­si ilə ta­nış olub. Mə­ra­sim­də mə­lu­mat ve­ri­lib ki, kil­sə­də bər­pa iş­lə­ri­nə 2012-ci ilin ma­yın­da baş­la­nıb və 2013-cü il iyun ayı­nın so­nun­da ba­şa çat­dı­rı­lıb.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, 1909-cu il­də al­man­lar tə­rə­fin­dən in­şa edi­lən kil­sə uzun il­lər­dən son­ra ye­ni­dən bər­pa olu­nub, əra­zi­si abad­laş­dı­rı­lıb və park sa­lı­nıb. Parkda ra­yon sa­kin­lə­ri­nin asu­də vax­tı­nın sə­mə­rə­li təş­ki­li üçün la­zı­mi şə­ra­it ya­ra­dı­lıb, uşaq attrak­si­on­la­rı qu­raş­dı­rı­lıb. Bi­na­da müx­tə­lif di­ni ayin­lə­rin təş­ki­li üçün zal da var. Lü­te­ran Kil­sə­si­nin bər­pa­sı və əsas­lı tə­mi­ri Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi­nin tə­şəb­bü­sü ilə hə­ya­ta ke­çi­ri­lib. Kil­sə­nin əra­zi­si 10 hek­tar­dır.

Bil­di­ri­lib ki, Hey­dər Əli­yev Fon­du­nun hə­ya­ta ke­çir­di­yi "To­le­rantlı­ğın ün­va­nı - Azər­bay­can" la­yi­hə­si çər­çi­və­sin­də apa­rı­lan ye­ni­dən­qur­ma iş­lə­ri ta­ri­xi keç­mi­şi­mi­zə və di­ni-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­mi­zə hi­ma­yə­dar­lıq mis­si­ya­sı­nın da­ha bir əya­ni nü­mu­nə­si­dir. Şəm­kir­də əsas­lı bər­pa olu­nan Al­man Lü­te­ran Kil­sə­si bu ama­la xid­mət edir.

Ba­kı­da yer­lə­şən Kir­xa ki­mi ta­nı­nan Xi­las­kar kil­sə­si­nin me­ma­rı 24 yaş­lı al­man Adolf Eyxler olub. Ne­o­qo­ti­ka üs­lu­bun­da ti­ki­lən bi­na o dövrdə Ba­kı­nın ən na­dir me­mar­lıq in­ci­lə­rin­dən sa­yı­lır­dı. So­vet dö­nə­min­də bir çox di­ni iba­dət ocaq­la­rı ki­mi, bu kil­sə­nin də fə­a­liy­yə­ti da­yan­dı­rı­lıb, hət­ta bə­zi hal­lar­da bi­na sö­kül­mək təh­lü­kə­si ilə üz­lə­şib. Müs­tə­qil­lik il­lə­rin­də isə kil­sə Na­zir­lər Ka­bi­ne­ti­nin qə­ra­rı ilə "Ka­me­ra və or­qan mu­si­qi­si za­lı" ad­lan­dı­rı­la­raq, Azər­bay­can Döv­lət Fi­lar­mo­ni­ya­sı­nın ta­be­li­yi­nə ve­ri­lib. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, ba­xım­sız­lıq üzün­dən bi­na­nın ta­va­nı, de­mək olar ki, ta­ma­mi­lə ya­rar­sız və­ziy­yə­tə dü­şüb. Bu sə­bəb­dən Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin tə­şəb­bü­sü ilə 2010-cu il­də bi­na­da əsas­lı tə­mir və bər­pa iş­lə­ri apa­rı­lıb. Ha­zır­da əv­vəl­ki əzə­mə­ti­nə qay­ta­rı­lan kil­sə­də XIX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da məs­kun­laş­dı­rı­lan al­man ai­lə­lə­ri­nin va­ris­lə­ri və lü­te­ran­lıq inan­cı­na sa­hib in­san­lar di­ni ayin­lə­ri­ni sər­bəst şə­kil­də ye­ri­nə ye­ti­rir.

Xi­las­kar kil­sə­si­nə tək­cə di­ni iba­dət üçün de­yil, ey­ni za­man­da or­qan ifa­sı­nı din­lə­mək üçün də gə­lən­lər olur. 1900-cü il­də bu­ra­da qu­raş­dı­rı­lan or­qan kil­sə­nin tə­mi­ri za­ma­nı Av­ro­pa­dan də­vət olu­nan mü­tə­xəs­sis­lər tə­rə­fin­dən bər­pa edi­lib. Əbəs ye­rə de­yil ki, kil­sə ha­zır­da Azər­bay­can Döv­lət Fi­lar­mo­ni­ya­sı­nın Ka­me­ra və or­qan mu­si­qi­si za­lı ki­mi fə­a­liy­yə­ti­ni da­vam et­di­rir.

Göy­göl ra­yo­nun­da Al­man Lü­te­ran Kil­sə­si möv­cud­dur. Ta­ri­xi me­mar­lıq abi­də­si ki­mi ta­nı­nan kil­sə döv­lət tə­rə­fin­dən mü­ha­fi­zə olu­nur. Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Lü­te­ran Kil­sə­si 1854-cü il­də al­man­lar tə­rə­fin­dən ti­ki­lib, 1857-ci il­də is­ti­fa­də­yə ve­ri­lib. O dövrdən 1941-45-ci il­lər­də­ki mü­ha­ri­bə­yə­dək kil­sə ki­mi fə­a­liy­yət gös­tə­rib. Al­man­lar bu­ra­dan sür­gün olu­nan­dan son­ra müx­tə­lif məq­səd­lər üçün is­ti­fa­də edi­lib. Hər­bi hos­pi­tal və id­man mək­tə­bi ki­mi fə­a­liy­yət gös­tə­rib. 2005-ci il­dən isə Göy­göl Ra­yon Ta­rix Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi ki­mi fə­a­liy­yət­də­dir.

2008-ci il­də Al­ma­ni­ya Tex­ni­ki Əmək­daş­lıq Cə­miy­yə­ti tə­rə­fin­dən əsas­lı şə­kil­də tə­mir edi­lən kil­sə­nin tə­mi­ri üçün 250 min av­ro xərclə­nib. Göy­göl ra­yo­nun­da al­man­la­rın di­ni mər­kəz­lə­ri olan, ha­zır­da Ta­rix Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi ki­mi fə­a­liy­yət gös­tə­rən Mü­qəd­dəs Ye­le­na Kil­sə­si Göy­gö­lün ta­ri­xi rəm­zi­nə çev­ri­lib.

XIX əs­rin so­nu-XX əs­rin əv­və­lin­də Azər­bay­can­da ya­şa­yan al­man­la­rın ək­sə­riy­yə­ti pro­tes­tantlı­ğa eti­qad edir­di. Öl­kə­miz­də pro­tes­tant kil­sə­si 1857-ci il­də məhz He­le­nen­dorfda (Göy­göl əra­zi­sin­də) ti­ki­lib. Son­ra­lar Gə­də­bəy, Şa­ma­xı, Ba­kı, Şəm­kir əra­zi­sin­də də al­man lü­te­ran kil­sə­lə­ri ti­ki­lib is­ti­fa­də­yə ve­ril­di.

Şəm­kir­də yer­lə­şən kil­sə­nin 100 il­dən çox ya­şı var. Abi­də­nin dam ör­tü­yü ye­ni­lə­nib. Bu­nun üçün qır­mı­zı ke­ra­mit­dən is­ti­fa­də olu­nub. Bu kil­sə XIX əsrdə Şəm­kir şə­hə­rin­də məs­kun­laş­mış al­man­lar tə­rə­fin­dən 1909-cu il­də in­şa edi­lib. Son­ra­dan al­man­lar Şəm­ki­ri tərk et­di­yin­dən, kil­sə­dən müx­tə­lif mə­də­ni təd­bir­lə­rin ke­çi­ril­mə­si üçün is­ti­fa­də olu­nub. Bu­ra­da Azər­bay­can­da çox na­dir rast gə­li­nən mu­si­qi alə­ti - or­qan da var.

Gən­cə Al­man Lü­te­ran Kil­sə­si Azər­bay­can­da­kı ta­ri­xi abi­də­lər­dən bi­ri­dir. Mə­lu­ma­ta gö­rə, bu kil­sə XIX əsr ta­rix-me­mar­lıq abi­də­si­dir. Bi­na 1885-ci il­də al­man­lar tə­rə­fin­dən lü­te­ran kil­sə­si ki­mi in­şa edi­lib. Be­lə ki, 1826-1828-ci il­lər Ru­si­ya-İran, 1828-1829-cu il­lər Ru­si­ya-Tür­ki­yə mü­ha­ri­bə­sin­dən son­ra Gən­cə vi­la­yə­ti­nə al­man­lar kö­çü­rü­lüb. 1818-ci il­də Gən­cə­yə gə­ti­ri­lən al­man­la­rın bir qru­pu­na Gən­cə­ba­sar­da ən məh­sul­dar yer sa­yı­lan, vax­ti­lə Ca­vad xa­na məx­sus, 1813-cü il­də mü­sa­di­rə edi­lən 4498 des­ya­tin tor­paq sa­hə­si ve­ri­lib. Gən­cə­də al­man­lar 1941-ci ilin av­qus­tu­na ki­mi  ya­şa­yıb. 1897-ci il mə­lu­ma­tı­na gö­rə, Gən­cə qə­za­sın­da 3086, şə­hər­də isə 103 nə­fər al­man ya­şa­yır­dı. Tə­bii ki, uzun müd­dət Gən­cə­də ya­şa­yan al­man­lar bu­ra­da öz di­ni iba­dət ocaq­la­rı­nı in­şa et­miş­lər. 1915-ci il­də al­man­lar Gən­cə şə­hə­rin­dən kö­çən za­man bi­na pra­vos­lav­la­rın is­ti­fa­də­si­nə ve­ri­lib. Ti­kin­ti­də əsa­sən tuf da­şın­dan is­ti­fa­də olu­nub. Bi­na­nın ümu­mi sa­hə­si 650 m-dir, 1 zal, 1 fo­ye və 15 otaq­dan iba­rət­dir. Əh­məd Cə­mil kü­çə­sin­də yer­lə­şən, xris­ti­an di­ni abi­də­lər sı­ra­sı­na da­xil edi­lən bu bi­na­da ha­zır­da Gən­cə Döv­lət Kuk­la Te­at­rı fə­a­liy­yət gös­tə­rir.

Al­man­lar Azər­bay­ca­na, azər­bay­can­çı­lı­ğa, mul­ti­kul­tu­ra­liz­mə bö­yük töh­fə­lər ve­rib. On­lar öl­kə­miz­də sev­gi, say­ğı ilə əha­tə olu­nub. Azər­bay­can al­man­la­rı­nın ta­ri­xi­miz­də qoy­du­ğu iz­lər çox də­yər­li­dir və bu, döv­lə­ti­miz tə­rə­fin­dən də yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lir.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.