Vaksin ədalətsizliyi ilə bağlı Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda qaldırdığı məsələnin aktuallıq dərəcəsi artıq dünya dövlətləri tərəfindən də qəbul edilməkdədir. Maraqlıdır ki, bu ədalətsizlik inkişaf etmiş ölkələrlə bağlı özünü daha qabarıq büruzə verir. Məhz belə bir vaxtda Bolqarıstan, Avstriya, Sloveniya, Latviya və Çexiya Avropa İttifaqına müraciət edərək, bloka üzv dövlətlər arasında koronavirus peyvəndinin qeyri-bərabər paylanması mövzusunda sammit keçirilməsini tələb edib. Onların müraciətində qeyd olunur ki, peyvəndin paylanılması bərabər əsasda aparılmır.
Avstriya kansleri Sebastyan Kurs bildirib ki, Avropa İttifaqı daxilində koronavirusa qarşı vaksin bərabər paylanmadığı üçün bəzi ölkələr əczaçılıq şirkətləri ilə tədarük üzrə gizli şəkildə müqavilə imzalayır. Onun sözlərinə görə, dövlət və hökumət başçılarının qərarları imzalanan belə müqavilərlə ziddiyyət təşkil edir. Hökumət başçısı deyib ki, belə razılaşmalardan xəbərsizdir: "Ancaq üzv ölkələrlə əczaçılıq şirkətləri arasında “satış” adlanan əlavə sövdələşmələrin aparılacağına dair göstərişlər var”. Kansler vurğulayıb ki, vaksinin Avropa İttifaqında qeyri-bərabər paylanması strategiyası, məsələn, Bolqarıstan və Latviyada lazım olan dozanın çatışmazlığına səbəb olur. Maraqlıdır ki, indi də Avropanın özündə varlı dövlətlər daha çox vaksin əldə edir, ehtiyacdan artıq sifarişlər verir. Məsələn, Almaniyanın səhiyyə naziri Yens Şpan bildirib ki, hökumət əhalinin immunitetini qorumaq üçün ehtiyat məqsədilə 2022-ci il üçün də koronavirusa qarşı vaksin sifariş edib: “Hazırda biz əlimizin altında olması üçün faktiki olaraq 2022-ci il üzrə də vaksin sifariş edirik. Ancaq bunun bizə lazım olub-olmayacağını da heç kim bilmir. Biz peyvənd preparatının sifarişini ehtiyat tədbiri kimi görürük”.
“Vaksinlər və immunitet uğrunda qlobal Alyans”ın hesablamasına əsasən, dünya əhalisinin 14 faizinin yaşadığı dövlətlər hazırda istehsalı planlaşdırılan peyvənd preparatlarının yarıdan çoxunu qabaqcadan sifariş ediblər. “Bloomberg”in araşdırmasına görə, ən çox vaksin sifariş verən ölkələr bunlardır: Hindistan 2,2 milyard doza, Avropa İttifaqı 1,3 milyard dozadan artıq, ABŞ 910 milyon doza, Böyük Britaniya 357 milyon doza və Yaponiya 210 milyon doza. Bunların arasında yalnız Hindistana bu miqdarda preparat yetərli olmayacaq. Digərlərinin vaksin ehtiyatı yaranacaq. Kanada alacağı preparatlarla əhalisini 4 dəfə peyvənd edə bilər. Təxminən 5.8 milyon əhalisi olan Danimarka 24.8 milyona yaxın koronavirus peyvəndi sifariş edib. Avropa İttifaqı Komissiyası vasitəsilə peyvənd tədarük edən Danimarka “AstraZeneca”, “Sanofi-GSK”, “Johnson & Johnson”, “BioNTech / Pfizer”, “CureVac” və “Moderna”dan peyvənd alacaq. “The Economist”in hesablamasına əsasən, Avropa İttifaqı dövlətləri də daxil olmaqla, dünyanın varlı dövlətlərində 2021-ci ilin payızına və 2022-ci ilin ortalarınadək vaksin hamı üçün əlçatan olacaq. Hazırda bu ölkələrdə yaşlı sakinlər və tibb işçiləri vaksinasiya olunur. Ancaq kasıb ölkələrdə kütləvi vaksinləşmə 2023-cü ildə mümkün olacaq.
Xatırladaq ki, preparatın dünya ölkələri arasında bərabər paylanması üçün Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı yanında vaksinləri alaraq ehtiyacı olan ölkələrə paylamaq üçün fond yaradılıb. COVAX adlanan bu qurumda dünya əhalisinin 3,6 milyard sakini yaşayan 92 dövlət birləşib. 2020-ci ilin aprelindən fəaliyyətə başlayan COVAX BMT, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və iki peyvənd təşviqat qrupu tərəfindən idarə olunur. Ancaq bu qurumun da əhəmiyyətsizliyinin təsdiqlənməsi uzun sürmədi. Dünyada davam edən vaksin ədalətsizliyi və kasıb ölkələrin hələ də vaksindən məhrum olması bunun real təsdiqidir. COVAX-ın nəzərdə tutduğu proqramı icra etməsi üçün kifayət qədər maliyyə vəsaiti yoxdur. Bundan başqa, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının himayəsi altında COVID-19 pandemiyasına qarşı ardıcıl mübarizə aparmaq üçün hazırlanan “ACT Accelerator” beynəlxalq əməkdaşlıq aləti də külli miqdarda maliyyə boşluğu ilə üzləşib. ÜST-ün Baş direktoru Tedros Adhanom Gebreyesus “ACT Accelerator”un birinci ildönümü ərəfəsində keçirilən brifinqdə bu xüsusda deyib: “İçərisində COVAX-ın da olduğu “Access to COVID-19 Tools Accelerator” dərmanların, müayinə və müalicənin bərabər bölüşdürülməsi üçün bir ilə yaxındır tətbiq olunub. Yeni virus variantlarının ortaya çıxması, dərmanların məhdud tədarükü, yeni diaqnostika cihazlarının və oksigenin gec çatdırılması, bu həyati vasitələrin bölüşdürülməsində maliyyə çatışmazlığı pandemiyaya qlobal nəzarət yolunda başlıca təhlükə mənbələridir. İndiyədək “ACT Accelerator” üçün 11 milyard ABŞ dolları ayrıldığı təsdiqlənib, amma biz 22,1 milyard dollarlıq büdcə kəsirilə üz-üzəyik. Səbəbini anlamağımız çətin olan bu kəsir hər nə qədər doldurulmamış qalsa da, BVF-nin dəyərləndirməsinə görə, yüksək gəlir səviyyəli ölkələrin maliyyə təşviqinə sərf etdiyi 13 trilyon dolların cüzi hissəsini təşkil edir. Biz ölkələri qlobal dirçəlişin ən təkmil sərmayəsi olaraq “ACT Accelerator”a dolğun maliyyə ayırmağa çağırırıq”. Amma inkişaf etmiş ölkələr tələb olunan pulu ayırmaq niyyətində deyil. Əvəzində onlar növbəti illər üçün də vaksin ehtiyatı cəmləşdirməklə məşğuldurlar.
Tahir TAĞIYEV
