“Azərbaycan enerji resurslarını inkişaf etdirməyə davam edəcək. Hazırda kəşfiyyat və hasilat mərhələsində olan bir neçə yataqla bağlı çox ümidverici perspektivlər var. Xüsusilə 400 milyard kubmetr qaz ehtiyatına malik olan “Babək” yatağını qeyd edə bilərəm. “Abşeron” qaz-kondensat yatağının 350 milyard kubmetr ehtiyatı var və ümid edirəm ki, orada hasilat gələn il başlayacaq. Digəri isə “Ümid” yatağıdır ki, orada ən azı 200 milyard kubmetr təbii qaz ehtiyatı mövcuddur. Bunlar təsdiqlənmiş ehtiyata malik yataqlardır. Onlar Xəzər dənizinin Azərbaycana məxsus sektorunda qaz hasilatına töhfə verəcək”. Bu fikirləri Prezident İlham Əliyev “Cənub Qaz Dəhlizi” Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin videokonfrans formatında keçirilən VII iclasındakı çıxışında səsləndirib.
Bununla yanaşı, dövlət başçısı enerji təhlükəsizliyini Azərbaycan hesabına təmin etmək istəyən ölkələrə də toxunub, bu xüsusda yeni layihələrdən söz açıb: “TAP-ın başa çatdırılması İonik-Adriatik boru kəmərinin inşasına imkan yaradır. Biz Qərbi Balkan ölkələri ilə anlaşma memorandumlarını artıq imzalamışıq və İonik-Adriatik boru kəməri həyata keçirildikdən sonra biz təchizat marşrutlarımızı şaxələndirmək imkanı əldə edəcəyik və Qərbi Balkan dövlətləri üçün də yeni imkanlar yaradacağıq. Bizim layihə yalnız marşrutların deyil, həm də mənbələrin şaxələndirməsindən ibarətdir. Bu olduqca vacib məsələdir və real şaxələndirmə deməkdir. Azərbaycan qazı Avropa üçün yeni, etibarlı və uzunmüddətli mənbədir. Çünki bizim təsdiqlənmiş təbii qaz ehtiyatımız 2,6 trilyon kubmetr təşkil edir və yeni məlumatlara görə, bu həcm daha da artıq ola bilər. “Azəri-Çıraq-Günəşli” yatağında “dərin qaz” adlanan layihəni də nəzərə alsaq, bizim potensialın mənzərəsi daha da aydın olar”. TAP-ın icraçı direktoru Luka Sşieppati də Azərbaycanın potensialını və Avropanın enerji təhlüksizliyində rolunu yüksək qiymələndirir: “TAP enerji istehlakının ağır fosil yanacaqlarından həddən çox asılı olduğu Cənub-Şərqi Avropa üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoru və potensial İonik-Adriatik boru kəməri əlaqələri ilə TAP layihəsi üzrə əlavə 10 milyard kubmetr təbii qaz nəql oluna bilər”.
Qeyd edək ki, barəsində bəhs olunan İonik-Adriatik layihəsinin Azərbaycan qazının Avropaya nəqli üçün inşa olunan TAP-a birləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Kəmərin Xorvatiya ərazisində 249 kilometr, Monteneqroda 95 kilometr, Albaniyada isə 167 kilometr uzunluğunda inşası planlaşdırılır. Boru kəmərinin ötürücülük gücünün illik 5 milyard kubmetr olması nəzərdə tutulur. 2016-cı ilin avqust ayında Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR), Xorvatiya, Albaniya, Bosniya və Herseqovina, Monteneqro arasında İonik-Adriatik layihəsinin gələcək inşası üzrə Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Onun icrası ilə Azərbaycanın Qərbi Balkan dövlətlərinin enerji təminatında rolu artacaq. Avropada indi belə hesab edilir ki, enerji təhlükəsizliyinin əsas göstəricilərindən biri marşrut yollarının şaxələndirilməsidir. Bu çərçivədə məhz Azərbaycan “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə öz marşrut yollarını şaxələndirərək, dünyada təbii qazın ən çox istehlak edildiyi bazarlardan birinə öz təbii qazını daşımağa başlayıb. İndi bundan istifadə etmək istəyən ölkələrin sayı artır. Bura Qərbi Balkan dövlətləri də daxildir.
Onu da qeyd edək ki, bu gün dünyada enerji ehtiyatları baxımından kifayət qədər zəngin olan ölkələr var. Ancaq bu ölkələrin heç də hamısı enerji ehtiyatlarını inkişaf etdirə, təbii qaz hasilatını artıra, yataqları istismar edə bilmir. Bunun da əsas səbəblərindən biri odur ki, onlar öz marşrut yollarını şaxələndirə bilməyib, eyni zamanda, üçüncü tərəflərdən asılı vəziyyətdədirlər. Bu baxımdan “Cənub Qaz Dəhlizi” fərqlənir, Avropanın enerji təhlükəsizliyinə, Azərbaycanın isə iqtisadi müstəqilliyinin daha da gücləndirilməsinə mühüm töhfə verir. Qeyd edək ki, təbii qazın, neftdən fərqli olaraq, saxlanılması olduqca bahadır. Təbii qaz əsasən yeraltı qaz anbarlarında saxlanılır və bu da böyük vəsaitlər tələb edir. Buna görə təbii qaz yataqlarına investisiya qoyulmazdan əvvəl ilk növbədə infrastruktura baxılır. Əgər infrastruktur varsa, ondan sonra o yataqlara investisiya qoyuluşu həyata keçirilir. Bu baxımdan “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi Azərbaycanda həm “Şahdəniz-2” layihəsinin həyata keçirilməsi, həm də “Qarabağ”, “Abşeron”, “Ümid” kimi yataqların inkişaf etdirilməsi, gələcəkdə ölkənin digər perspektiv strukturlarının inkişafı və bu çərçivədə ölkəmizin təbii qaz ixrac potensialının genişləndirilməsi baxımından olduqca əhəmiyyətlidir. Bu da, təbii olaraq, Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafı, iqtisadi artımın daha da sürətləndirilməsi, büdcə daxilolmalarının artırılması, eyni zamanda, ölkəmizə xarici valyuta axınının təmin edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Xatırladaq ki, Azərbaycan “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin formalaşdırıldığı bütün seqmentlərdə əsas payçılardan biridir, eyni zamanda, bu layihənin əsas təməlini meydana gətirən TANAP layihəsində ən çox paya sahib olan ölkədir. Bu da ona əsas verir ki, Azərbaycan hasil etdiyi təbii qazını özünün boru kəmərləri vasitəsilə daşıyaraq bu istiqamətdə əlavə dəyərini artırsın, iqtisadi dividendlər əldə etsin. Eyni zamanda, Azərbaycan gələcəkdə üçüncü tərəflərin “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə daşıyacağı həcmlərdən də nəqliyyat gəlirləri əldə edəcək. Bu fonda “Cənub Qaz Dəhlizi”nin əhatə dairəsinin genişləndirilməsi, öz növbəsində, Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini daha da artıracaq, Avropa ölkələri arasında əməkdaşlıq əlaqələrinin daha da güclənməsinə, ölkəmiz üçün bu bazarlarda, xüsusilə də Cənub-Şərqi Avropa bazarlarında yeni imkanların ortaya çıxmasına töhfə verəcək. Hazırda Azərbaycan həm Gürcüstan, həm də Türkiyə bazarlarında təbii qazın paylanma əməliyyatını da həyata keçirir. Gələcəkdə Azərbaycan Balkan ölkələrində də bu layihələrə daxil olacaq. Balkan ölkələri hazırda Azərbaycanla bu istiqamətdə əməkdaşlıq etməkdə maraqlıdır. Bununla yanaşı, gələcəkdə mənbə qismində də üçüncü tərəflər bu layihəyə daxil ola bilər. Türkmənistan, Qazaxıstan kimi ölkələrin, digər tərəfdən Şərqi Aralıq dənizindən çıxarıla biləcək təbii qaz, əsasən də İsrailin təbii qazı bu layihə vasitəsilə Avropa bazarlarına daşına bilər. Başqa sözlə, “Cənub Qaz Dəhlizi” həm mənbə ölkələri üçün, həm də təbii qazı istehlak edən ölkələr üçün əlverişli fürsət yaratmış olur. Bir daha qeyd edək ki, bu layihə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə ərsəyə gəlib, bu da təbii olaraq Bakının bu ölkələr üçün strateji əhəmiyyətinin daha da artmasına töhfə verəcək.
Ramil QULİYEV
