Mövcud vəziyyətdə ABŞ-İran münasibətləri açıq müharibə həddinə çatmasa da, klassik “nəzarətli eskalasiya” mərhələsindədir. ABŞ-ın İrana qarşı hərbi addım atıb-atmaması bir günün və ya emosional qərarın nəticəsi deyil, bu, bir neçə paralel faktorun eyni anda formalaşıb-formalaşmamasından asılıdır. Vaşinqton üçün əsas məsələ İranı cəzalandırmaqdan çox, onu müəyyən “qırmızı xətləri” keçməkdən çəkindirməkdir. ABŞ adətən yalnız o halda birbaşa zərbəyə gedir ki, İran ya Amerikanın hərbçilərinə ciddi itki versin, ya da nüvə proqramı ilə bağlı geri dönüşü olmayan mərhələyə daxil olsun.
Əgər hərbi zərbə gözləntisi reallaşsa, bu, çox böyük ehtimalla məhdud və məqsədli olacaq. ABŞ-ın son 20–30 ildəki davranış modeli göstərir ki, Vaşinqton genişmiqyaslı müharibələrdən qaçmağa çalışır, xüsusilə də İran kimi böyük, mürəkkəb və regional təsir imkanları olan dövlətlə. Buna görə də ehtimal edilən hücum daha çox İranın hərbi idarəetmə imkanlarını zəiflətməyə yönələcək. Raket sistemləri, hava hücumundan müdafiə şəbəkələri, SEPAH-ın komanda mərkəzləri və regionda ABŞ üçün risk yaradan infrastruktur obyektləri hədəfə alına bilər. Məqsəd İran dövlətini dağıtmaq yox, onun cavab vermək və təsir gücünü məhdudlaşdırmaq olar.
Bu cür zərbələr eyni zamanda psixoloji və siyasi mesaj daşıyır. ABŞ göstərmək istəyir ki, “qırmızı xətlər” realdır və onların pozulmasının qiyməti var. Amma eyni zamanda Vaşinqton bilir ki, İran tam miqyaslı cavab verməyə məcbur qalarsa, bu, regionu nəzarətdən çıxara bilər. İranın Hörmüz boğazı, Yaxın Şərqdəki müttəfiq silahlı qruplar və raket arsenalı ABŞ üçün ciddi risk faktorlarıdır. Bu səbəbdən ABŞ çox zaman zərbələri elə planlaşdırır ki, İran üçün cavab vermək siyasi baxımdan çətin və baha başa gəlsin.
Quru qoşunları məsələsinə gəldikdə isə, bu addım hazırkı şəraitdə demək olar ki, real görünmür. ABŞ cəmiyyəti və siyasi elitası yeni bir İraq və ya Əfqanıstan tipli müharibəyə hazır deyil. İranın coğrafiyası, əhalisi və daxili strukturu quru müdaxiləsini son dərəcə riskli edir. Bu, həm böyük insan itkisi, həm də illərlə davam edən qeyri-sabitlik demək olardı. Ona görə də ABŞ üçün quru qoşunları yalnız çox məhdud, xüsusi əməliyyatlar səviyyəsində, məsələn, kəşfiyyat və ya konkret hədəfə yönəlmiş qısa müddətli missiyalar üçün nəzərdən keçirilə bilər.
Ümumilikdə, hazırkı mənzərə göstərir ki, ABŞ üçün əsas hədəf müharibə yox, balansdır: İranı nəzarətdə saxlamaq, amma onu regional partlayışa sürükləməmək. İran isə öz növbəsində gərginliyi artıraraq ABŞ-ı birbaşa müharibəyə çəkmədən mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışır. Bu qarşılıqlı hesablamalar fonunda “sabah müharibə olacaqmı?” sualından daha real olan sual budur: tərəflər hansı anda riskin faydanı üstələdiyini düşünəcək? Hazırkı mərhələdə cavab ondan ibarətdir ki, hər iki tərəf hələlik bir addım geri durmağın daha sərfəli olduğuna inanır, amma bu balans çox kövrəkdir və bir səhv hesablama hər şeyi dəyişə bilər.
Akif NƏSİRLİ
