Azərbaycan da daxil olmaqla dünyanın nüfuzlu elm ocaqları, ali məktəbləri tanınmış dövlət xadimlərinə, prezidentlərə fəxri professor, fəxri doktor titulu verirlər. Bu günə kimi Azərbaycanda bir sıra xarici ölkə prezidentləri Bakı Dövlət Universitetinin fəxri professoru tituluna layiq görülüblər. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də bir sıra xarici ölkə ali məktəblərinin fəxri professoru tituluna layiq görülüb. Əlbəttə, bu kimi hallar ölkələr arasında siyasi, iqtisadi, elmi münasibətlərin daha da möhkəmlənməsinə səbəb olur.
Bildiyimiz kimi, Azərbaycan ali məktəblərində, eləcə də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında (AMEA) elm və təhsillə əlaqəsi olmayan xarici dövlət xadimlərinə fəxri professor adı verilməsi təcrübəsi var.
AMEA-nın və yerli ali məktəblərin ölkənin elmlə və pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmayan populyar ictimai-siyasi xadimlərinə, mədəniyyət adamlarına, politoloqlarına, iqtisadçılarına, ədəbiyyat adamlarına fəxri professor adı vermək təcrübəsi varmı? İndiyə qədər AMEA və ali məktəblər tərəfindən elm və təhsillə bağlılığı olmayan hansı ictimai-siyasi xadimə, mədəniyyət adamına fəxri professor adı verilib?
Qeyd edək ki, Sovet dövründə belə bir təcrübə olub. Azərbaycanda böyük şairimiz Səməd Vurğun heç bir elmi-pedaqoji fəaliyyət göstərməməsinə baxmayaraq, birbaşa Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilib və xeyli müddət bu qurumun vitse-prezidenti vəzifəsində çalışıb. S.Vurğun Elmlər Akademiyasının ilk akademiklərindən biri olub. Yeri gəlmişkən, onu da bildirək ki, dahi şairimizin, ümumiyyətlə, tam ali təhsili olmayıb. Lakin o görkəmli ədəbiyyat xadimi, nüfuzlu ictimai sima olaraq akademik seçilib.
Sadiq Qarayev: “Azərbaycanda hələlik belə təcrübə yoxdur”
AMEA-nın Mərkəzi Nəbatat Bağında Ağac və kol bitkiləri laboratoriyasıın aparıcı elmi işçisi, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Rusiya Yazıçılar İttifaqının üzvü Sadiq Qarayev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Azərbaycan ali məktəbləri və AMEA tərəfindən qeyri-elm və qeyri-təhsil sahəsində çalışan heç bir tanınmış şəxsə fəxri professor adı verilməyib. “Azərbaycanda hələlik belə təcrübə yoxdur. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında 50 yaşına qədər doktorluq müdafiə edənlərə, yaxud elmlər doktoru olan, 5 aspirantı müdafiə edən alimlərə professor adı verilir. Ali məktəblərdə də həmçinin. Bir də ali məktəblərə və AMEA-da xarici vətəndaşlara, dövlət xadimlərinə fəxri professor adlarının verilməsi təcrübəsi var. Ancaq ölkə daxilində tanınan ictimai-siyasi xadimlərə, politoloqlara, iqtisadçılara və s. fəxri professor adı verilmir. Mən, ümumiyyətlə, bununla rastlaşmamışam. Fəxri professor adını ancaq AMEA-nın Rəyasət Heyəti verə bilər. Ancaq bunun üçün də həmin şəxsin, ən azından, elmi dərəcəsi olmalıdır” - deyə S.Qarayev vurğuladı.
İlqar Orucov: “Yalnız tanınmış mədəniyyət xadimlərinə, muğam ifaçılarına, elmi fəaliyyətlə məşğul olmasalar belə, fəxri professor adı verilir”
Azərbaycan Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucov isə “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Azərbaycanda yalnız tanınmış mədəniyyət xadimlərinə ali məktəblərin fəxri professoru adı verilir. “Azərbaycanda bununla bağlı konkret bir təcrübə yoxdur. Ancaq, bildiyim qədər, yalnız tanınmış mədəniyyət xadimlərinə, muğam ifaçılarına, elmi fəaliyyətlə məşğul olmasalar belə, fəxri professor adı verilir. Yəni onların elmi iş müdafiə edib- etməməsi əsas deyil, əsas onların sənəti götürülür. Bir neçə tanınmış muğam ustadına fəxri professor titulu verilib. Ancaq bu, digər sahələrdə yoxdur. Dünyada yalnız belə bir təcrübə var ki, dünyanın görkəmli dövlət xadimlərinə, prezidentlərinə hörmət əlaməti olaraq ali məktəblər tərəfindən fəxri professor titulu verilir. Azərbaycan universitetləri tərəfindən də bir sıra xarici ölkə rəhbərlərinə fəxri professor titulu verilib. Milli Elmlər Akademiyasının xarici fəxri üzvləri var və onların əksəriyyəti elm-təhsil adamı deyillər. İranın sabiq prezidenti Haşimi Rəfsancani Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü idi. Yəni bizdə bu təcrübə var. Ancaq Azərbaycanın özündə ictimai-siyasi fəaliyyətlə və digər sahələrlə məşğul olan nüfuzlu adamlara bizim ali məktəblər və AMEA tərəfindən fəxri professor adı verilmir” - deyə İ.Orucov bildirdi.
O vurğulayır ki, öz sahəsində tanınan və dövlətə fayda verən şəxsiyyətlərin fəxri professor adı almasına heç bir ehtiyac yoxdur. İ.Orucov hesab edir ki, fəxri professor titulunun xarici dövlət başçılarına verilməsi daha əhəmiyyətlidir, bu onlara bəslənən hörmətin ifadəsidir. “Məsələn, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bir neçə xarici ölkənin nüfuzlu ali məktəblərinin fəxri doktoru, fəxri professorudur. Bu, dövlət başçısına olan ehtiramın göstəricisidir. Demək istəyirəm ki, fəxri professor titulunu dövlət başçıları səviyyəsindən aşağı salmağa ehtiyac yoxdur”.
O bildirdi ki, bəzi fəlsəfə doktorları kitablarının sayına, qazandıqları elmi nailiyyətlərin səviyyəsinə görə universitetlərin fəxri professoru adına layiq görülürlər. Ancaq elm və təhsildən kənarda olanlara isə bu titulun verilmədiyini deyən İ.Orucovun sözlərinə görə, SSRİ dövründə, indikindən fərqli olaraq, elm və təhsildən kənar olan şəxsiyyətlərə fəxri professor, akademik titulları verilib. “Sovet dövründə belə təcrübə olub, hətta ali təhsili olmayan adam belə bu titulları qazanıb. Böyük Azərbaycan şairi Səməd Vurğunun ali təhsili olmayıb, ancaq o, akademik seçilib və Akademiyanın vitse-prezidenti olub. Akademiyanın ilk üzvlərindən biridir. Səməd Vurğun böyük fenomendir. Hər kəs Səməd Vurğun ola bilməz. Onun kimi şəxsiyyətlərin yetişməsi üçün 100 illər lazımdır. Fəxri titul verilməsi məsuliyyət tələb edən işdir, o ancaq Səməd Vurğun kimi şəxsiyyətlərə, fenomenlərə verilə bilərdi. Bu gün cəmiyyətdə bilmirlər ki, heç onun ali təhsili olmayıb. Azərbaycanda o cür fitri istedadlar olsa, yəqin ki, onlara fəxri professor adı vermək barədə düşünmək olar” - deyə İ.Orucov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
