Məhərrəm Zülfüqarlı: “...Bu sistem kökündən dəyişməli, ciddi islahatlar aparılmalıdır”
Hər bir dövlət üçün dərslik strateji əhəmiyyət daşıyır. Odur ki, dünyanın bütün ölkələrində dərslik məsələsinə çox həssas yanaşılır. Mütəxəssislərin də dediyi kimi, təhsil prosesinin əsas aləti dərslikdir, dərsliklər mükəmməl, nöqsansız olmalıdır ki, bu həm təhsilin səviyyəsinə müsbət təsir etsin, həm də şagirdlərin biliyini daha da inkişaf etdirsin. Keçən yazımızda da qeyd etmişdik ki, dərslik məsələsi daim müzakirə mövzusudur.
Elm və təhsil nazirindən tutmuş sadə vətəndaşa qədər hər kəs dərsliklərin səviyyəsindən, məzmunundan narazıdır, hətta o dərslikləri bir dəfə əlinə götürüb vərəqləməyənlər də, orda nələrin yazıldığından yerli-dibli xəbəri olmayanlar da bu məsələ barədə söz deyir, mövqe bildirir. Bir qayda olaraq, dərslik müəllifləri hədəfə alınır, belə rəy formalaşdırılır ki, guya bütün bunlara görə yeganə məsuliyyət sahibi müəlliflər və həmmüəlliflərdir. Bu olduqca həssas və incə, o cümlədən də mürəkkəb proses olduğu üçün onun dərinliklərinə hər kəs enə bilmir. Bir dərslik müəllifləri bilir ki, hər dərsliyi yazarkən hansı əzab-əziyyətlərdən keçilir. Biz dərslik müəlliflərini əsla müdafiə etmirik, heç belə bir fikrimiz də yoxdur. Onların arasında əsl mütəxəssis, öz sahəsini yaxşı bilən, şərait olarsa daha mükəmməl dərslik yaratmağa qadir olanlar az deyil, amma onlarla yanaşı bu sahədə bəzi fürsətcil naşılar da var ki, işləri-gücləri alayarımçıq tərcümə edib ortaya dərslik adlı makulatura çıxarmaqdan ibarətdir. Belələrini keçən dövrlərdə daha çox gördük. Amma bugünə baxanda bu sahədə bişən, peşəkarlaşan müəllifləri daha çox görürük. Bu öz yerində. İndi görək bizim dərsliklərimizin səviyyəsi əsasən niyə qənaətbəxş deyil, biz niyə həmişə narazı qalırıq, bu nöqsanlar niyə var?
Bəzi dərslik müəllifləri ilə söhbətimiz zamanı bir sıra diqqətçəkən məsələlərlə qarşılaşdıq. Dərslik müəlliflərinin əksəriyyəti şəraitsizlikdən narazılıq edir. Məsələn, dərslik müəlliflərindən biri bizə bu gün dünyada, o cümlədən Türkiyədə olan bir təcrübədən danışdı. Türkiyədə dərsliklərin hazırlanması prosesinə çox həssaslıqla, zərgər dəqiqliyi ilə yanaşılır, bu ölkənin aidiyyəti nazirliyi dərsliklərin mükəmməl olması üçün bütün mümkün resurslardan istifadə edir. Türkiyənin Təhsil Nazirliyi dərslik yazan müəllifləri gördükləri digər işlərdən ayıraraq onlara bir illik akademik məzuniyyət verir ki, müəlliflər özlərini yalnız dərslik yazmağa həsr etsinlər, əlavə işlər görməsinlər. Eyni zamanda da nazirlik dərslik yazanları bütün texniki imkanlarla, mənbələrlə təmin edir, o cümlədən, bu qrupun tərkibinə psixoloqları, dilçiləri, metodistləri və sairi də qoşur ki, onlar dərsliklərin dilinə, onlar dərsliklərin şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olub-olmadığına və sairə nəzarət etsinlər. Prosesə kompleks yanaşma olur və dərsliyin az qala hər səhifəsi bu qrup tərəfindən müzakirə edilir. Bir sözlə, dərslik müəllifləri və onlarla işləyən digər insanlar bəlli saatlarda nazirliyin onlara ayırdığı məkanda oturub bu işi görürlər.
Bizdə vəziyyət necədir?
Dərslik müəllifləri deyirlər ki, Azərbaycanda bu mənzərə tamamilə fərqlidir. Dərslik müəllifləri həm ali və orta məktəbdə dərs deyir, eyni zamanda elmi iş yazır, həm dərslik üzərində çalışır, üstəlik də tarix və digər sahələrdə mənbələr arasındakı ziddiyyətli məsələləri araşdırır, demək olar ki, heç bir əlavə texniki dəstəkləri olmur. Bunu onların özləri deyirlər, yoxsa biz dərsliklərin hansı çətinliklər bahasına başa gəldiyini hardan bilə bilərik ki?! Onu da deyək ki, hətta bəzi dərslik müəllifləri bütün bu işlərə paralel olaraq da DİM-in bunkerlərində test suallarının hazırlanmasında iştirak edirlər. Yəni bir müəllif dərslik yazmaqla yanaşı həm də bu qədər digər işlərlə yüklənir. Halbuki, onlara da nazirlik akademik məzuniyyət verə, bütün lazımı texniki vasitələrlə, mənbələrlə təmin edə bilər. Bu olduqca vacib bir məsələdir. Yəni dərslik müəlliflərinə hərtərəfli şəraitin yaradılması zəruridir.
Dərsliklərin səviyyəsindən söz düşmüşkən, biz hələ dərsliklərin yazılmasında heç bir iştirakı olmayan, ümumiyyətlə dərsliyin içindən xəbərsiz olan ali məktəb dekanlarının, kafedra müdirlərinin, bəzi rektorların, elmi-tədqiqat institutlarının direktorlarının adlarının zor-xoş o dərsliklərin üzərinə pərçim edildiyini demirik. Bu başqa yazının mövzusudur.
“Dərslik yazan mütəxəssislərə akademik məzuniyyətin verilməsi, onlara hər cür şəraitin yaradılması vacibdir”
Tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqralı “Bakı-Xəbər”ə təəssüflə bildirdi ki, Azərbaycanda dərsliklərin yazılması məsələsi çox acınacaqlıdır: “Türkiyədə bu sahədə oturuşmuş sistem var, müəllimə böyük hörmət var. Müəllimə “hocam” deyirlər. İnsanlar hər yerdə hocaya hörmətlə yanaşırlar. Bu onların cəmiyyətdə tutduğu yerdir, mövqedir. Türkiyədə Atatürkdən gələn bir sistem qurulub ki, o sistem bunu formalaşdırıb. Bizdə isə Sovet rejimindən çıxmış bir dövlət kimi hələ də dərsliklərin yazılması, təhsilin idarə olunması sahəsində çoxlu nöqsanlar mövcuddur. Birincisi, ali məktəblərdə dərslik yazmaq nazirliyin inhisarından çıxıb. Çünki əvvəl nazirlikdən icazə almaq lazım idi. İndi elmi şuranın qərarı ilə dərslik yazmaq olur. Özüm bir neçə dərsliyin müəllifiyəm. Amma orta məktəb dərsliklərində ciddi problemlər var. Bu prosesə nazirlik adətən özünə uyğun insanları cəlb edir. Çünki burda maliyyə məsələsi, yerlibazlıq, qohumbazlıq, dostbazlıq, proteksiya, rüşvət kimi hallar var. Bu da dərsliklərin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Bütün bunları aradan qaldırmaq üçün normal ölkələrin, o cümlədən də qardaş Türkiyənin təcrübəsindən bəhrələnməliyik. Bunun üçün də çox ciddi islahatlara ehtiyac var”.
M.Zülfüqarlının fikrincə, hazırda təhsili idarə edən, təhsilin müəyyən strukturlarına rəhbərlik edən insanların əksəriyyəti gənc kadrlardır, nə dərslik yazmaqda, nə də dərs deməkdə təcrübələri var: “Bu da həmin problemlərin həllinə mane olur. Mənə belə gəlir ki, gələcəkdə dediyim nöqsanlar aradan qaldırılarsa keyfiyyətli dəsrliklər ortaya çıxar və təhsilin də keyfiyyəti artar.
Dərslik yazan mütəxəssislərə akademik məzuniyyətin verilməsi, onlara hər cür şəraitin yaradılması vacibdir. Onlar akademik məzuniyyətdə olarkən işlədikləri müəssisələr tərəfindən əməkhaqları da ödənilməlidir. Amma təəssüf ki, bizdə bu kimi məsələlərə yanaşma fərqlidir. Hər bir mütəxəssisin əməyi qiymətləndirilməlidir. Bütün başqa ölkələrdə belədir ki, mütəxəssisin əməyi qiymətləndirilir. Bizdə isə başqa cürdür. Dərslik müəlliflərinə nəinki şərait yaradılmır, hətta onlara minnət qoyulur ki, Allahınıza şükür edin adınız dərsliyin üstündə müəllif kimi yazılır. Elm sahəsində də səhv yanaşmalar var. Məsələn, bir adam elmlər doktorluğunu müdafiə edib professor adı almaq istəyirsə onun qarşısına şərt qoyulur ki, bizdən bir qəpik almadan dərslik yaz, o dərsliyi öz hesabına çap etdir, üstəlik də məqalələrin xaricdə çap olunsun. Bunu isə hər adam edə bilmir. Müdafiə şuralarının üzvlərinə belə maaş verilmir, onlar ictimai əsaslarla işləyirlər. Dərslik müəllifləri də həmçinin. Halbuki, tənqid etdiyimiz Sovet dövründə müəlliflərin əməyi qiymətləndirilirdi. Məsələn, elmi iş müdafiə etmək ərəfəsində olan şəxslərə əməkhaqları ödənilmək şərtilə altı aylıq akademik məzuniyyət verilirdi ki, o öz elmi işi ilə məşğul olsun, müdafiəyə hazırlaşsın. İndi isə belə deyil. Məncə, bu məsələlərə baxış, yanaşma, bu sistem kökündən dəyişməli, ciddi islahatlar aparılmalıdır. Bundan sonra problemlər öz həllini tapmış olar” - deyə M.Zülfüqarlı əlavə etdi.
İradə SARIYEVA
