Ermənistanın siyasi dairələrinin son günlər səsləndirdiyi ziddiyyətli bəyanatlar bu ölkənin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı sülhə xidmət edən addımlar atmaqdan hələ də çox uzaq olduğunu göstərir. Ən azı o baxımdan ki, Ermənistan rəsmilərinin dedikləri ilə əməlləri hələ də əvvəlki kimi bir-biri ilə ciddi ziddiyyət təşkil edir.
Digər tərəfdən, vəziyyətin təhlili erməni rəsmiləri arasında Qarabağ məsələsinəd yekdil mövqe və siyasətin olmadığını da üzə çıxarır. Məsələn, Strasburqda keçirdiyi mətbuat konfransında Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan yenidən bildirir ki, biz xalqlarımızı sülhə hazırlamalıyıq: “Ermənistanla Azərbaycan arasında yeni vəziyyətə qədəm qoymalıyıq”. Amma Ermənistanın müdafiə naziri David Tonoyan bu durumda fərqli mövqe sərgiləyərək Azərbaycanın yeni ərazilərinin işğal ediləcəyi ilə bağlı sərsəm fikirlər səsləndirir.
Ekspertlər hesab edir ki, hazırda Ermənistanda Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı dilemma hökm sürür və hakimiyyət vahid siyasət yürütməkdə çətinlik çəkir. Bu vəziyyət davam edəcəyi təqdirdə isə savaş ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə artır. Artıq Bakı bu məsələdə kifayət qədər açıq mövqe sərgiləyib və onu da xüsusi vurğulamaq lazım gəlir ki, Azərbaycan tərəfinin verdiyi bəyanatlar Ermənistanda çox ciddi narahatlıqlar yaradır. Burada onu da xatırladaq ki, məlum Vyana görüşündən sonra Prezident İlham Əliyev “müharibə hələ bilməyib” bəyanatı verdi. Ardınca müdafiə naziri Zakir Həsənov bildirdi ki, “ ermənilər hücuma keçəcəksə, Tonoyanla İrəvanda görüşəcəm”. Məhz bu fikirlər ermənilərin ciddi qorxularına səbəb olub. Ermənistan mediası artıq bir neçə gündür “Həsənov Tonoyanla İrəvanda görüşəcək” fikirlərini şərh edir, “Tonoyan Həsənovu İrəvanda qarşılamağa hazırdırmı” sualı üzərində müzakirələr aparırlar. Müzakirələr, xüsusilə erməni hərbi birləşmələrinin döyüş qabiliyyətinin zəifliyi fonunda qurulur. Erməni şərhçi Aram Sarkisyan yazır ki, Ermənistan ordusundakı problemlər təcili şəkildə həll olunmalıdır: “Bu gün orduda problemlər hələ də qalır. Mövcud vəziyyət ordunun müharibə aparması üçün adekvat deyil. Buna görə də Tonoyan indidən Həsənovu İrəvanda necə qarşılayacağı haqda düşünməlidir”.
Ordusunun durumundan yaxşı xəbərdar olan ehtiyatda olan general-mayor, Ermənistan ictimai şurasının üzvü Arkadi Ter-Tadevosyan da İrəvanın Bakını savaşla hədələməsinin anlaşılmaz olduğunu qeyd edir: “Mənim fikrimcə, David Tonoyanın bəyanatı səhvdir. Müdafiə naziri əsgərdir, icraçıdır, nə əmr edilərsə, onu da yerinə yetirməlidir. Mən onun bəyanatını başa düşə bilmirəm, bəlkə mən səhv edirəm?. Bir neçə il əvvəl daim deyirdim ki, bizim hücum etmək ixtiyarımız var, amma zaman elədir ki, öz və rəqib qüvvələrinin səviyyəsini bilməliyik. İndi müdafiə xəttində möhkəm oturmuşuq, yalnız mən anlamıram ki, necə hücum etmək, zərbə endirmək olar. Ancaq bağışlayın, təkcə bizim resurslarla, bizim ordu ilə hücum edə bilmərik. Burada diplomatiya işləməlidir”. Onun sözlərinə görə, erməni diplomatiyası zəifdir, ordu və diplomatiya arasında əlaqə yoxdur.
Erməni şərhçi Qalust Qriqoryan isə, təkcə diplomatiya yox, ordunun da çox zəif olduğunu vurğulayır. O bu xüsusda hətta erməni ordusunda baş verən çoxsaylı yeni biabırçı faktlar da açıqlayıb:“Ordumuzun son illərdə xeyli zəifləməsi açıq-aşkar olan faktdır. Bunun birinci səbəbi ordudan yayınma hallarının artmasıdır. Son illərdə Ermənistan cəmiyyətində silahlı qüvvələrin nüfuzu sürətlə düşür. Çoxsaylı əsgər ölümləri təkcə ön cəbhədə yox, həm də arxada, döyüşün getmədiyi yerlərdə də qeydə alınır. Zabitlərin əsgərləri təhqiri, genişmiqyaslı korrupsiya, “dedovşina”, normal qidalanma və geyimin yoxluğu, xüsusilə alt paltarlarının çatışmazlığı və digər hallar erməni gənclərinin ordudan qaçmasına səbəb olub. Bütün bunların fonunda erməni generallarının dəbdəbəli həyat tərzi qıcıq yaradır. 2016-cı ilin “aprel müharibəsi”ndə çoxlu erməni əsgərinin ölümünü də əlavə etsək, erməni gənclərinin belə orduda xidmət etmək istəməməsi təbiidir. Hansı ailənin imkanı varsa övladlarını orduya göndərmir, yaxud da arxa cəbhədəki “elit” hərbi hissələrə göndərirlər. Bütün bunlara görə erməni gənclər, hətta ordudan yayınmağın çıxış yolu kimi, gey olmaqdan da çəkinmirlər, çünki homoseksuallar hərbi xidmətdən azaddır. 2003-cü ildə Ermənistanda homoseksuallığa görə cinayət təqibinin ləğv edilməsi, 2008-ci ildə seksual oriyentasiya və gender bərabərliyi haqqında BMT Bəyannaməsinin imzalanması da buna geniş imkanlar yaradır. Təbii ki, hərbi komissarlığı və tibb komissiyasını aldatmaq elə də asan deyil, lakin bu, hərbi xidmətə getməmək qərarı verən cavan oğlanları dayandırmır. Onlar hərbi xidmətə getməmək və həlak olmamaq üçün hər şeyə hazırdırlar”. Qalustyan Ermənistanda homoseksualların sayının artmasının ikinci səbəbinin Avropada qaçqın statusunu almaq olduğunu yazır: “Ölkədə ictimai-iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşması perspektivi yoxdur. Erməni cəmiyyətində homofobiyanın güclü olması, LGBT nümayəndələrinin diskriminasiyaya məruz qalması, geylərin fiziki təhdidlərə məruz qalması, ata evindən qovulması kimi hallar cinsi azlıqların nümayəndələrinin və özlərini bu zümrəyə aid edənlərin əlini gücləndirir. Belə şəxslər Qərb ölkələrində asanlıqla qaçqın statusu ala bilir. Ölkədən qaçmaq istəyən gənclərin sürətlə homoseksualizmə üz tutmasının səbəblərindən biri də budur”. Qalustyan belə bir orduya malik Ermənistanın Azərbaycanı savaşla hədələməsinin sadəcə acı gülüş doğurduğunu da açıq şəkildə vurğulayır.
Digər tərəfdən, əvvəlki kimi Ermənistan ordusunda hərbi qulluqçuların müəmmalı ölümü və yaralanması, rüşvətxorluq, xidmət yerindən qaçma, xidmətdən yayınmaq məqsədilə özünə xəsarət yetirmə kimi müxtəlif hadisələr qeydə alınır ki, bu da əsgər valideynlərinin kəskin etirazlarına səbəb olmaqdadır. Bundan başqa, orduda özbaşınalıq, komandanlıq tərəfindən tabelikdə olan şəxsi heyətə ciddi nəzarətin təşkil olunmaması, vəzifələrinə səhlənkar yanaşma və səlahiyyətləri aşma, intizam cəzalarının düzgün verilməməsi, qarşılıqlı münasibətlərin nizamnamələrə uyğun qurulmaması da bir çox cinayətlərə yol açır ki, bu da Ermənistan ordusunun ənənəsinə, əsgər valideynlərinin isə baş bəlasına çevrilib. Daha bir səbəb isə övladlarının ölümü ilə bağlı valideynlərə doğru-düzgün məlumatların verilməməsidir ki, bu da müəmmalı şəraitdə ölən hərbçilərin valideynlərində bir çox cavabsız sualların yaranmasına zəmin yaradır. Övladlarını itirənlərin etirazına səbəb həm də hərbçinin ölümü barədə yayılan rəsmi məlumatların sosial şəbəkələrdə yazılanlarla, hərbçinin xidmət yoldaşlarının danışdıqları ilə və istintaq orqanlarının verdiyi məlumatlarla tam fərqli olmasıdır. Ermənistanda ajiotaja səbəb olan məsələlərdən biri də bu ölkənin silahlı qüvvələrində tüğyan edən rüşvətxorluq hallarıdır. Düşmən ordusunda istədiyi hər şeyə görə istər vətəndaşlar, istərsə də hərbi qulluqçular mütləq rüşvət vermək məcburiyyətindədir. Xidmət yerini dəyişmək, ön xətt mövqelərinə düşməmək, xidmətə yenidən qayıtmaq, rütbəni vaxtında almaq, başqa vəzifəyə keçmək, Dağlıq Qarabağdan Ermənistanda olan hərbi hissəyə keçirilmək, hətta normal yeməklə təmin olunmaq üçün belə hərbçilərdən rüşvət tələb olunur. Rüşvət verə bilməyənlər isə çıxış yolunu qaçmaqda görür. Xüsusən də işğal altında olan yaşayış məntəqələrimizdə yerləşdirilən Ermənistan silahlı qüvvələrinin hərbçiləri arasında xidmət yerindən özbaşına qaçma hallarının sayı artmaqda davam edir. Məsələn, erməni mediasının məlumatına əsasən, 2018-ci ilin 2-ci yarısında orduya çağırılan Seryoja Nersisyan hələlik məlum olmayan səbəbdən xidmət yerini özbaşına tərk edib. Digər bir xəbərdə isə bildirilir ki, hərbi hissənin tibb məntəqəsində stasionar müalicə alan hərbi qulluqçular Nareq Qaroyan və Gevorq Minosyan qaçıb. Hər üç hərbi qulluqçu düşmən ordusunun 5-ci dağ atıcı alayının əsgərləridir. Tibb məntəqəsindən qaçan hərbçilərin isə döyüldüyü iddia olunur. Erməni hüquq müdafiəçisi Janna Aleksanyan qeyd edir ki, orduda belə halların sayı yüzlərlədir: “İnqilaba baxmayaraq, Ermənistan Müdafiə Nazirliyi, prokurorluq və istintaq komitəsi keçmiş fəaliyyət tərzini davam etdirir. Yenə də işgəncə izlərini, orduda olan problemləri həll etmək əvəzinə gizlədir, bu barədə məlumatları ictimailəşdirəni susdurur”.
Belə vəziyyətdə, Helsinki Vətəndaşlıq Assambleyasının Vanadzor ofisinin yaydığı məlumata əsasən, 2017-ci illə müqayisədə 2018-ci ildə atəşkəs rejiminin pozulması nəticəsində ölüm halları 3 dəfə azalsa da, səhhətinə görə ölüm halları 40%, yol qəzalarında ölüm halları isə 2 dəfə artıb. Onu da qeyd edək ki, bəzi erməni komandirlər baş vermiş cinayətləri, hərbi hissədə olan ölüm faktlarını bədbəxt hadisə kimi sənədləşdirməklə özlərini cinayət məsuliyyətindən yayındırırlar. Bu isə hadisələr zamanı xəsarət alan hərbi qulluqçuların və onların ailə üzvlərinin avtomatik sığorta pulları, kompensasiyalar, yardımlar və yaxud digər müavinətlər almaq imkanlarının üzərindən birdəfəlik xətt çəkir. Təbii ki, belə hallar Ermənistan cəmiyyətində və hərbçi ailələrində ordu rəhbərliyinə qarşı etirazların çoxalmasına səbəb olur. Hətta işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarında yerləşdirilən hərbi hissələrdə vəziyyət o dərəcədə acınacaqlıdır ki, Müdafiə Nazirliyi və hissə komandirləri hər vəchlə valideynləri əsgərlərdən, onların xidmət yerlərindən maksimum təcrid etməyə çalışırlar. Məhz bu vəziyyətdə erməni cəmiyyətində belə bir fikir formalaşır ki, Azərbaycanla savaşmaq əvəzinə onunla sülhə gəlmək daha məqsədəuyğun olardı. Erməni mediası isə yaranmış vəziyyətdə hakimiyyəti daha diqqətli olmağa və hərtərəfli düşünməyə çağırır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
