Ta­rix­də iz bu­ra­xan­lar: Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri

Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri 1892-ci il­də Cə­nu­bi Azər­bay­can­da, Xal­xal ya­xın­lı­ğın­da­kı Zi­və kən­din­də ana­dan olub. O, oxu­yub- yaz­ma­ğı yox­sul ru­ha­ni ata­sı Se­yid Ca­vad­dan öy­rə­nib, ilk təh­si­li­ni hə­min kənd­də alıb.

Zi­və­də ağa­la­rın öz­ba­şı­na­lı­ğı, feo­dal­la­rın zül­mü Se­yid Ca­va­dın da ai­lə­sin­dən yan keç­mə­yib. Kənd­li­lə­rin mə­şəq­qət­li hə­ya­tı hə­lə uşaq­lıq çağ­la­rın­dan Pi­şə­və­ri­nin xa­ti­rin­də də­rin iz bu­ra­xıb. Bu acı uşaq­lıq xa­ti­rə­lə­ri son­ra­lar ədi­bin ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da özü­nün bə­dii ək­si­ni ta­pıb. Be­lə ki, gör­kəm­li ic­ti­mai xa­dim, bö­yük ədib uşaq vaxt­la­rın­da mü­şa­hi­də et­di­yi ha­di­sə­lə­ri - so­yuq qış gün­lə­rin­də kənd­li­lə­rin bir par­ça çö­rək da­lın­ca şə­hər­lə­rə get­mə­lə­ri­ni, bir çox həm­və­tən­lə­ri­nin Ba­kı neft mə­dən­lə­ri­nə pə­nah apar­ma­la­rı­nı və on­la­rın fa­ciə­li, acı­na­caq­lı hə­yat səh­nə­lə­ri­ni son­ra­lar əsər­lə­rin­də yad edib.

Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri 1905-ci il­də ai­lə­si ilə bir­lik­də Ba­kı­ya köç­mə­yə məc­bur olub. O za­man Se­yid Cə­fə­rin 13 ya­şı var­dı. Ba­kı­nın Bül­bü­lə kən­din­də məs­kun­la­şan Se­yid Ca­vad oğ­lu­nun təh­si­li­nə xü­su­si diq­qət ye­ti­rib. Ba­kı­da "İt­ti­had" mək­tə­bi­nə da­xil olan Se­yid Cə­fər 1913-cü il­də təh­si­li­ni ba­şa vu­rub. Təh­si­li­ni ba­şa vur­duq­dan son­ra də­rin mü­ta­liə­si sa­yə­sin­də ic­ti­mai elm­lə­ri öy­rə­nib və si­ya­si fəa­liy­yə­tə baş­la­yıb. Ba­kı­da nəşr olu­nan "Açıq söz" qə­ze­tin­də mə­qa­lə­lər­lə çı­xış edib. İran xal­qı­nın ağır və­ziy­yə­ti onu dü­şün­dü­rüb, xal­qın ağır və­ziy­yə­ti­ni ara­dan qal­dır­maq üçün mü­ba­ri­zə yol­la­rı­nı gös­tə­rən si­ya­si mə­qa­lə­lər nəşr et­di­rib, özü­nə da­ha ge­niş mü­ba­ri­zə mey­da­nı ax­ta­rıb. Bu­na gö­rə 1919-cu il­də İran "Əda­lət" Fir­qə­si­nin Ba­kı­da açı­lan "İt­ti­had" məd­rə­sə­sin­də mü­əl­lim iş­lə­yib, in­qi­lab rəh­bər­lə­ri olan Nə­ri­man Nə­ri­ma­nov, Bəh­ram Ağa­za­də və baş­qa­la­rı ilə əla­qə ya­ra­dıb.

O döv­rün baş­lı­ca maa­rif­çi­lik şü­ar­la­rın­dan bi­ri dün­yə­vi təh­sil ve­rən mək­təb şə­bə­kə­si­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si idi. Bu­nu Azər­bay­can xal­qı­nın maa­rif­lən­mə­si ki­mi ta­ri­xi zə­ru­rət tə­ləb edir­di. Uşaq­lıq və gənc­lik il­lə­ri­ni ge­niş bi­lik, mü­kəm­məl sa­va­da ma­lik ol­maq na­mi­nə sərf edən Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri N.Nə­ri­ma­no­vun "Mək­təb! Mək­təb! Bi­zi an­caq o xi­las edər!" - fik­ri­ni hə­ya­ta ke­çir­mək niy­yə­ti­lə Xır­da­lan kən­din­də mək­təb təş­kil edib. Xal­qın ba­la­la­rı­na ana di­lin­də təh­sil ver­mək is­tə­yən Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri uşaq­la­ra təh­sil ver­mə­yə hə­vəs­li ol­du­ğu­nu qeyd edir­di: "Mək­tə­bi bi­tir­dik­dən son­ra mü­əl­lim ol­dum. Mən ki­tab oxu­ma­ğa olan bö­yük hə­və­sim sa­yə­sin­də iyir­mi ya­şa ça­ta­na­dək bü­tün boş vax­tı­mı ki­tab­xa­na­lar­da ke­çi­rər­dim. Ta­rix, ədə­biy­yat və fəl­sə­fə sa­hə­lə­ri­nə aid ki­tab­la­ra da­ha çox meyl gös­tə­rər­dim. Be­lə bir möv­qe­də ikən Bi­rin­ci Dün­ya mü­ha­ri­bə­si, onun ar­dın­ca bö­yük Ru­si­ya in­qi­la­bı baş ver­di..." Bi­rin­ci Dün­ya mü­ha­ri­bə­si il­lə­ri­nin ha­di­sə­lə­ri, da­ha son­ra 1917-ci il­də Ru­si­ya­da baş ve­rən in­qi­la­bi hə­rə­kat döv­rün­də "və­tə­ni­nin və mil­lə­ti­nin ni­cat və səa­də­ti­nin Ru­si­ya in­qi­lab­çı­la­rı­nın is­tə­dik­lə­ri qu­ru­lu­şun əl­də edil­mə­si­nə bağ­lı" ol­du­ğu­nu söy­lə­yən Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri özü­nü ye­ni­dən si­ya­si mü­ba­ri­zə mey­da­nı­na atır...

1919-cu ilin or­ta­la­rın­da Mə­həm­məd Fə­tul­la­za­də, Yu­sif Ya­qub və Bəh­ram Ağa­za­də­nin zə­ma­nə­ti ilə İran Əda­lət Par­ti­ya­sı Ba­kı bü­ro­su­nun sı­ra­la­rı­na da­xil olan Pi­şə­və­ri ey­ni za­man­da tə­rəq­qi­pər­vər iran­lı­la­rın aç­dı­ğı "İt­ti­had" məd­rə­sə­sin­də mü­əl­lim­lik edir, par­ti­ya­nın tap­şı­rıq­la­rı­nı ye­ri­nə ye­ti­rir, üs­tə­lik "Hüm­mət" so­si­al-de­mok­rat qru­pu ilə əla­qə ya­ra­dır, İran Əda­lət Fir­qə­si Mər­kə­zi Ko­mi­tə­si­nin or­qa­nı olan "Hür­riy­yət" qə­ze­ti­nin re­dak­to­ru olur. Bu qə­zet­də çü­rü­müş şah­lıq üsul-ida­rə­si­nin sat­qın­lı­ğı­nı, im­pe­ria­list­lə­rin müs­təm­lə­kə­çi­lik si­ya­sə­ti­ni kəs­kin tən­qid edir və mil­lə­ti­ni mil­li mü­ba­ri­zə­yə ça­ğı­rır. Onun N.Nə­ri­ma­nov­la əmək­daş­lıq et­mə­si ic­ti­mai şüu­ru­nun ge­niş­lən­mə­si­nə güc­lü tə­sir gös­tə­rir. O, "Hür­riy­yət" qə­ze­ti­nin re­dak­to­ru ol­maq­la bə­ra­bər, İran "Əda­lət" Fir­qə­si Mər­kə­zi Ko­mi­tə­si­nin xa­ri­ci böl­mə­si­nin ka­ti­bi se­çi­lir.

İran­da in­qi­la­bi hə­rə­ka­tın güc­lən­mə­si ilə əla­qə­dar Se­yid Cə­fər 1920-ci ilin may ayın­da İra­na ge­dir və İran­da in­qi­la­bi qüv­və­lə­ri bir­ləş­dir­mək üçün İran Kom­mu­nist Fir­qə­si­nin ya­ran­ma­sın­da iş­ti­rak edir, fir­qə­nin 1920-ci ilin iyun ayın­da Ən­zə­li şə­hə­rin­də ke­çi­ri­lən I qu­rul­ta­yın­da Mər­kə­zi Ko­mi­tə­nin üz­vü və ideo­lo­ji iş­lər üz­rə ka­tib se­çi­lir.

1921-ci il­də Pi­şə­və­ri İran Həm­kar­lar İt­ti­fa­qı­nın or­qa­nı olan "Hə­qi­qət" qə­ze­ti­nin re­dak­to­ru olur. O, yo­rul­ma­dan bü­tün var­lı­ğı­nı ir­ti­ca və im­pe­ria­lizm əley­hi­nə mü­ba­ri­zə­yə həsr edir, İra­nın bir çox şə­hər­lə­rin­də nəşr olu­nan qə­zet­lə­rə mə­qa­lə­lər ya­zır. 1922-ci il­də Teh­ran­da po­lis təz­yi­qi­nin art­ma­sı ilə əla­qə­dar "Hə­qi­qət" qə­ze­ti bağ­la­nır. 1923-cü ilə qə­dər o, İs­fa­han şə­hə­rin­də giz­li fəa­liy­yət gös­tə­rir.

Rza şa­hın iş ba­şı­na gəl­mə­si ilə po­lis tə­qib­lə­ri güc­lə­nir, qə­zet və jur­nal­la­rın çap edil­mə­si çə­tin­lə­şir. Bu fəa­liy­yət ağır şə­ra­it­də 9 il da­vam edir. 1930-cu il­də Pi­şə­və­ri həbs olu­nur və 11 il həbs­də qa­lır. Qəs­ri-Qa­car ad­la­nan zin­dan­da bü­tün vəh­şi iş­gən­cə­lə­rə bax­ma­ya­raq, Pi­şə­və­ri öz mü­ba­ri­zə­si­ni da­vam et­di­rir. Onun həbs­də ol­du­ğu vaxt qə­lə­mə al­dı­ğı "Zin­dan xa­ti­rə­lər dəf­tə­rin­dən" ad­lı əsə­ri bə­dii ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da mü­hüm yer tu­tur. Əsər mü­əl­li­fin gör­dü­yü, şa­hid ol­du­ğu, şəx­sən iş­ti­rak et­di­yi ha­di­sə­lər haq­qın­da xa­ti­rə­lər­dən iba­rət­dir.

Pi­şə­və­ri­nin "Zin­dan xa­ti­rə­lər dəf­tə­rin­dən" əsə­ri­ni bə­dii me­mu­ar da ad­lan­dır­maq olar. Əsər bə­dii­li­yi­nə gö­rə mü­əl­li­fin ba­şı­na gə­lən mü­si­bət və bə­la­la­rın ob­raz­lı tə­cəs­sü­mü­dür. Doğ­ru­dur, bu əsər­də ha­di­sə­lə­rin ge­niş­li­yi­nə, iş­ti­rak­çı­la­rın çox­lu­ğu­na, əha­tə et­di­yi döv­rün ha­di­sə­lə­ri­nin mü­rək­kəb­li­yi­nə gö­rə ro­man jan­rı­nın ça­lar­la­rı da mü­şa­hi­də olu­nur. An­caq əsə­ri bü­tün ədə­bi və bə­dii xü­su­siy­yət­lə­ri­nə gö­rə xa­ti­rə-po­vest he­sab et­mə­li və on­dan po­vest ki­mi da­nış­ma­lı­yıq. "Zin­dan xa­ti­rə­lər dəf­tə­rin­dən" ad­lı əsər 20-40-cı il­lər­də­ki ic­ti­mai qu­ru­lu­şun if­la­sı, po­lis və mə­mur­la­rın öz­ba­şı­na­lı­ğı ba­xı­mın­dan bö­yük əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir. Bu xa­ti­rə­lər­də ha­kim dai­rə­lə­rə mən­sub olan şəxs­lə­rin xə­ya­nə­ti, qor­xaq­lı­ğı, iki­üz­lü­lü­yü və ta­mah­kar­lı­ğı kəs­kin qə­ləm­lə if­şa edi­lir.

Əsə­rin baş qəh­rə­ma­nı Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri özü­dür. Ədib di­gər su­rət­lər­lə ya­na­şı öz bə­dii xa­rak­te­ri­ni də po­ves­tin qəh­rə­ma­nı ki­mi dol­ğun, müs­bət bir ob­raz sə­viy­yə­sin­də oxu­cu­la­rın nə­zə­rin­də can­lan­dı­rır. Po­ves­tin də­yə­ri­ni ar­tı­ran cə­hət­lər­dən bi­ri də ora­da şəx­siy­yət olan ob­raz­lar haq­qın­da mə­lu­ma­tın ve­ril­mə­si­dir. Əsər­də oxu­cu vax­ti­lə si­ya­si ida­rə­nin rəi­si ol­muş Mü­şir Hü­ma­yun, Rza şa­hın sağ əli olub son­ra şa­hən­şa­hın qə­zə­bi­nə dü­çar olan Tey­mur­taş, Xan­ba­ba Əsəd, Ər­də­bil­li İz­zət, Se­yid Fər­had, Əli Röv­şən, çö­rək­çi Əbül­qa­sım və s. şəxs­lə­rin zin­dan döv­rün­də­ki gün­lə­ri­nin, düş­dük­lə­ri və­ziy­yət­lə­rin xa­rak­te­rik mə­qam­la­rı ilə ta­nış olur. Ad­la­rı­nı çək­di­yi­miz şəxs­lər­dən bə­zi­lə­ri əsər­də bə­dii ob­raz ki­mi bir qə­dər ge­niş "fəa­liy­yət" gös­tər­sə də, bə­zi­lə­ri epi­zo­dik mə­qam­lar­da qə­lə­mə alı­nır. Ümu­mi məz­mun və möv­zu­ya xid­mət edən bu ya­zı­lar ey­ni za­man­da də­rin if­şa ru­hun­da qə­lə­mə alı­nan gö­zəl bə­dii par­ça­lar­dır. "Zin­dan xa­ti­rə­lər dəf­tə­rin­dən" əsə­rin­də yox­sul bir ai­lə­də bö­yü­müş, ki­çik ba­cı və qar­daş­la­rı­nı do­lan­dır­maq üçün sə­hər­dən ax­şa­ma­dək ça­lı­şan, mü­əl­lim­lik edən, mə­qa­lə­lər, şe­ir­lər ya­zan ka­sıb mü­əl­lim və ya­zı­çı Məh­məd Ən­za­bi­nin həbs­xa­na­da fa­ciə­li şə­kil­də öl­dü­rül­mə­sin­dən bəhs edən sə­tir­lər də ürək ağ­rı­sı ilə oxu­nur.

Ma­raq­lı cə­hət bu­dur ki, Pi­şə­və­ri ədə­bi tən­qid­lə ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ilk çağ­la­rın­dan məş­ğul olub, hə­lə gənc­lik il­lə­rin­dən ədə­biy­ya­tın bir sı­ra mə­sə­lə­lə­ri haq­qın­da bu gün də öz əhə­miy­yə­ti­ni sax­la­yan fi­kir­lər söy­lə­yib. Diq­qə­ti çə­kən di­gər cə­hət bu­dur ki, onun ədə­bi-tən­qi­di fi­kir­lə­ri­nin for­ma­laş­ma­sın­da nə­in­ki Azər­bay­can, ümu­miy­yət­lə dün­ya ədə­biy­ya­tı klas­sik­lə­ri­nin, mark­siz­min zən­gin ədə­bi-tən­qi­di və es­te­tik ir­si­nin bö­yük ro­lu olub.

İkin­ci Dün­ya mü­ha­ri­bə­si­nin baş­lan­ma­sı Rza şah dik­ta­tu­ra­sı­nın yı­xıl­ma­sı ilə nə­ti­cə­lə­nir. Pi­şə­və­ri 1941-ci ilin sen­tyabr ayın­da həbs­dən bu­ra­xı­lıb Teh­ra­na gə­lir. 1941-ci il­də İran Xalq Par­ti­ya­sı­nın ya­ran­ma­sın­da fə­al iş­ti­rak edir. 1943-cü il may ayı­nın 23-də nəşr et­di­yi "Acer" qə­ze­ti­nin ilk nöm­rə­si­ni İran ic­ti­ma­iy­yə­ti­nə təq­dim edir. Pi­şə­və­ri re­dak­to­ru ol­du­ğu "Acer" qə­ze­ti va­si­tə­si­lə Rza şa­hı, onun­la bir­lik­də xalq küt­lə­lə­ri­ni vəh­şi­cə­si­nə so­yan və İra­nın müs­təm­lə­kə­yə çev­ril­mə­si­nə kö­mək edən ir­ti­ca­nı if­şa edir. 1944-cü il­də Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri Azər­bay­can­dan XIV Şu­ra Məc­li­si­nə de­pu­tat se­çil­miş ol­sa da, İran ir­ti­ca­sı onun de­pu­tat­lı­ğı­nı rədd edir. O, İran­da nəşr olu­nan 44 mü­tə­rəq­qi qə­ze­ti bir­ləş­di­rib "Cəb­he­yi-azad" (Azad­lıq cəb­hə­si) ya­ra­dır. Bu qə­zet­lər va­si­tə­si­lə Pi­şə­və­ri İran xalq­la­rı­nı ir­ti­ca və im­pe­ria­lizm əley­hi­nə mü­ba­ri­zə­yə, öl­kə­nin in­qi­la­bi qüv­və­lə­ri­ni bir­ləş­mə­yə ça­ğı­rıb.

Al­man fa­şiz­mi­nin məğ­lub ol­ma­sı ilə əla­qə­dar bü­tün dün­ya­da in­qi­la­bi hə­rə­kat güc­lə­nib, is­tiq­lal və azad­lıq uğ­run­da xalq­la­rın mü­ba­ri­zə­si ar­tıb. Be­lə bir şə­ra­it­də Azər­bay­can xal­qı­nın mü­ba­ri­zə­si­nə rəh­bər­lik edə bi­lə­cək, Azər­bay­can­da bü­tün si­nif və tə­bə­qə­lə­ri bir­ləş­di­rə­cək bir təş­ki­lat - Azər­bay­can De­mok­ra­tik Fir­qə­si 1945-ci il sen­tyabr ayı­nın 3-də ya­ra­nıb. Azər­bay­can De­mok­rat Fir­qə­si­nin qar­şı­sın­da du­ran xət­ti-hə­rə­kət 12 Şəh­ri­vər mü­ra­ci­ət­na­mə­si adı ilə elan olu­nub. Yə­ni Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri Azər­bay­can­da ya­ra­nan in­qi­la­bi şə­rai­ti dərk edə­rək Azər­bay­can De­mok­rat Fir­qə­si­ni ya­ra­dıb. Bu da bir hə­qi­qət­dir ki, Pi­şə­və­ri­nin təş­ki­lat­çı­lıq qa­bi­liy­yə­ti, rəh­bər­lik is­te­da­dı və ge­niş dün­ya­gö­rü­şü sa­yə­sin­də Azər­bay­can De­mok­rat Fir­qə­si qı­sa müd­dət ər­zin­də Azər­bay­ca­nın bü­tün zəh­mət­keş tə­bə­qə­lə­ri­ni və mil­li qüv­və­lə­ri­ni öz bay­ra­ğı al­tın­da bir­ləş­di­rib və ta­ri­xi xalq hə­rə­ka­tı­nı ya­ra­dıb. 1945-ci ilin ok­tyabr ayın­da ke­çi­ri­lən ADF-nin I qu­rul­ta­yın­da Pi­şə­və­ri Mər­kə­zi Ko­mi­tə­nin səd­ri se­çi­lib. ADF-nin or­qa­nı olan "Azər­bay­can" qə­ze­ti va­si­tə­si­lə Azər­bay­can xal­qı qar­şı­sın­da du­ran və­zi­fə­lər və hə­rə­ka­tın ha­zır­lan­ma­sı Pi­şə­və­ri­nin rəh­bər­li­yi al­tın­da hə­ya­ta ke­çi­ri­lib.

1945-ci il de­kabr ayı­nın 12-də hə­rə­ka­tın qə­lə­bə­si ilə fəa­liy­yə­tə baş­la­yan Azər­bay­can Mil­li Məc­li­si­nin qə­ra­rı ilə Pi­şə­və­ri Azər­bay­can Mil­li Hö­ku­mə­ti­nin Baş na­zi­ri tə­yin edi­lib. Məhz hə­min hö­ku­mət İra­nın da­xi­lin­də Azər­bay­ca­nın mil­li mux­ta­riy­yət hü­qu­qu­nu bər­pa edə­rək azər­bay­can­lı­la­rın öz ana di­lin­də da­nış­ma­la­rı, ya­zıb-oxu­ma­la­rı üçün şə­ra­it ya­rat­dı. Mək­təb­lər­də ana di­lin­də dərs­lə­rin ke­çi­ril­mə­si­ni tə­min et­di. Sa­vad­sız­lı­ğın kö­kü­nü kəs­mək üçün qə­ti ad­dım­lar at­dı. Fəh­lə­lər üçün iş qa­nu­nu, qa­dın­lar üçün ki­şi­lər­lə bə­ra­bər hü­quq­lar, bü­tün öl­kə­də əhə­miy­yə­ti olan tor­paq is­la­ha­tı hə­ya­ta ke­çi­ril­di. Öl­kə­də mis­li gö­rün­mə­yən əmin-aman­lıq və abad­lıq iş­lə­ri­nə baş­lan­dı. Gü­ney Azər­bay­can­da gö­rü­lən de­mok­ra­tik təd­bir­lə­ri hət­ta düş­mən­lər be­lə eti­raf edir­di­lər. Qər­bin ir­ti­ca­çı dai­rə­lə­ri­nə mən­sub olan mət­bu­at də­fə­lər­lə yaz­mış­dı ki, Pi­şə­və­ri­nin rəh­bər­lik et­di­yi Mil­li hö­ku­mət bir il ər­zin­də san­ki Gü­ney Azər­bay­can­da ya­rım əsr­lik fəa­liy­yət gös­tə­rib. Se­yid Cə­fər Pi­şə­və­ri Azər­bay­can xal­qı­nın XX əsr­də ye­tir­di­yi bö­yük in­qi­lab­çı, ic­ti­mai, döv­lət xa­di­mi, yük­sək sə­viy­yə­li pub­li­sist və jur­na­lis­ti olub. Bü­tün bun­lar in­ka­re­dil­məz­dir!

Azər­bay­can­da bu de­mok­ra­tik is­la­hat­lar nə­in­ki İran ir­ti­ca­sı­nı, həm də İra­nın zən­gin sər­vət­lə­ri­nə sa­hib olan İn­gil­tə­rə və Ame­ri­ka im­pe­ria­liz­mi­ni qor­xu­ya sal­mış­dı. Bu­na gö­rə də on­lar bir­lə­şə­rək Azər­bay­can mil­li hö­ku­mə­ti­ni qan dər­ya­sın­da boğ­du­lar.

1946-cı ilin de­kabr ayın­dan mü­ha­ci­rət et­miş Azər­bay­can in­qi­lab­çı­la­rı­nın bir his­sə­si So­vet Azər­bay­ca­nı­na gə­lib. Azər­bay­ca­nın 34 ra­yon və şə­hə­rin­də on­la­rın yer­ləş­di­ril­mə­si­nə şəx­sən Pi­şə­və­ri özü rəh­bər­lik edib. Elə bu iş­lə əla­qə­dar 1947-ci il iyu­lun 11-də Gən­cə­dən qa­yı­dar­kən Pi­şə­və­ri Yev­lax ya­xın­lı­ğın­da mü­əm­ma­lı şə­kil­də ma­şın qə­za­sı­na dü­şə­rək hə­lak olub. Onun­mə­za­rı Ba­kı şə­hə­rin­də Fəx­ri Xi­ya­ban­da­dır.

Al­lah rəh­mət elə­sin.

Fa­zil QA­RA­OĞ­LU
pro­fes­sor