Xaqani Cəfərli: "ABŞ-ın müdaxiləsi olmadan da İranda rejim çökəcək və bu, İranın parçalanması ilə sonuclanacaq"
Numan Kurtulmuşın ABŞ-ın İrana mümkün hərbi hücumu ilə bağlı “böyük fəlakət” ifadəsini işlətməsi sırf diplomatik ritorika kimi görünə bilər, lakin bu cür açıqlamalar adətən real geosiyasi risk hesablamalarına əsaslanır. Məsələ iki dövlət arasında məhdud zərbə mübadiləsindən daha geniş çərçivəyə malikdir.
ABŞ ilə Iran arasında açıq və genişmiqyaslı müharibə başlasa, bu, klassik iki ölkə savaşı kimi qalmaya bilər. İran regionda müxtəlif silahlı və siyasi aktorlarla əlaqələrə malikdir və onun təhlükəsizlik doktrinası birbaşa simmetrik cavabdan çox, dolayı və çoxcəhətli reaksiya modelinə əsaslanır. Bu isə o deməkdir ki, mümkün cavab yalnız ABŞ ərazisinə və ya birbaşa hərbi qüvvələrinə deyil, Yaxın Şərqdəki bazalara, regional müttəfiqlərə və strateji obyektlərə yönələ bilər. Belə bir vəziyyət sürətlə zəncirvari eskalasiyaya səbəb ola bilər.
Burada əsas narahatlıq nəzarətin itirilməsi riskidir. Tarix göstərir ki, lokal hərbi insidentlər bəzən siyasi qərarların və ictimai təzyiqin təsiri ilə genişmiqyaslı qarşıdurmaya çevrilə bilir. 2020-ci ildə Bağdadda İran generalı Qasım Süleymaninin öldürülməsi və ardınca İranın İraqdakı ABŞ bazalarına raket zərbələri bunun nümunəsi idi. Həmin vaxt tərəflər gərginliyi müəyyən həddə saxladılar və geniş müharibəyə keçmədilər. Lakin bu, hər dəfə eyni ssenarinin təkrarlanacağı anlamına gəlmir.
İkinci mühüm faktor enerji təhlükəsizliyidir. Hörmüz boğazı dünya neft tədarükünün təxminən beşdə birinin keçdiyi əsas marşrutdur. Bu xəttin təhlükə altına düşməsi və ya bağlanması qlobal enerji bazarında kəskin qiymət artımına səbəb ola bilər. Enerji idxalçısı olan ölkələr, o cümlədən Türkiyə, belə vəziyyətdə ciddi iqtisadi təzyiqlə üzləşə bilər. Neft və qaz qiymətlərinin artması inflyasiyanı sürətləndirər, istehsal və nəqliyyat xərclərini yüksəldər və sosial narazılığı artıra bilər.
Üçüncü aspekt humanitar və təhlükəsizlik riskləridir. İran əhali baxımından regionun böyük dövlətlərindəndir. Genişmiqyaslı müharibə infrastruktur dağıntısı, iqtisadi çöküş və daxili sabitsizlik yarada bilər. Bu isə qonşu ölkələrə doğru yeni miqrasiya dalğası deməkdir. Türkiyə artıq uzun illərdir regiondakı münaqişələrin miqrasiya yükünü daşıyır və yeni böhran əlavə sosial-iqtisadi çətinliklər yarada bilər.
Bununla yanaşı, geosiyasi balans məsələsi də var. İranla açıq müharibə Rusiya, Çin və Avropa ölkələrinin mövqeyini də hərəkətə gətirə bilər. Beləliklə, məsələ təkcə regional deyil, qlobal güclər arasında qarşıdurma riskini də artırır. Bu isə beynəlxalq sistemdə daha dərin parçalanmalara və bloklaşmaya səbəb ola bilər.
“Yayda artıq hücum olmuşdu” arqumentinə gəlincə, doğrudur ki, ABŞ və İran arasında zaman-zaman məhdud zərbələr və dolayı toqquşmalar baş verib. Lakin bu hadisələr nəzarətli və mesaj xarakterli idi. Strateji obyektlərin geniş şəkildə hədəfə alınması və ya davamlı hava kampaniyası tamamilə fərqli mərhələ deməkdir. Siyasətçilərin narahatlığı məhz bu mərhələyə keçid ehtimalı ilə bağlıdır.
Təhdidin şişirdilməsi məsələsi isə beynəlxalq siyasətdə tez-tez rast gəlinən bir fenomendir. Bəzən liderlər riskləri şişirdilmiş şəkildə təqdim edərək diplomatik təzyiq formalaşdırmağa çalışırlar. Bu, qarşı tərəfi çəkindirmə və ya beynəlxalq ictimai rəyi səfərbər etmə məqsədi daşıya bilər. Lakin riskin tamamilə süni olduğunu demək də düzgün olmaz. Mövcud geosiyasi reallıqda ABŞ-İran qarşıdurmasının genişlənməsi region üçün həm hərbi, həm iqtisadi, həm də humanitar baxımdan ciddi nəticələr doğura bilər.
Nəticə etibarilə, narahatlığın əsasında bu zərbənin özü yox, onun doğura biləcəyi domino effekti dayanır. Regional qarşıdurmaların sürətlə qlobal təsirə çevrildiyi bir dövrdə belə ssenarilər siyasətçilər üçün real təhlükə kimi qiymətləndirilir.
Politoloq Xaqani Cəfərli "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri Numan Kurtulmuşun ABŞ-ın İrana ehtimal olunan hərbi hücumunu bölgə üçün “böyük bir fəlakət” olacağı fikiri həqiqəti əks etdirir. Onun fikrincə, oxşar fikirləri bir neçə gün öncə Türkiyənin Xarici İşlər naziri Hakan Fidan səsləndirmişdi: "Bu fikirlərdə böyük bir həqiqət var. Çünki, Avrasiyanın taleyi bir qayda olaraq Rusiyada gedən proseslərdən asılı olursa, Böyük Yaxın Şərqin taleyi də önəmli dərəcədə İranda gedən proseslərdən asılıdır.
ABŞ İrana ötən yay hücumu rejim dəyişikliyini hədəfləməmişdi. İndi isə ABŞ İranda rejim dəyişikliyini hədəf olaraq müəyyən edib. İranda rejim dəyişikliyinin mümkün olacağı isə şübhəlidir. Teokartik rejimi əvəz edəcək və bütün İranın dəstəyini qazanacaq siyasi təşkilat və lider yoxdur. Bu isə o deməkdir ki, teokratik rejimin çökməsi İranın parçalanmasına səbəb ola bilər. İran parçalansa İraq, Suriya, Livan və Yəmənlə yanaşı bir neçə ölkənin bölünmə təhlükəsi reallaşa bilər. Bu isə Türkiyə üçün fəlakət deməkdir. İran, İraq və Suriyanın bölünməsindən sonra Türkiyənin bütövlüyünü qorumaq çox çətin olacaq. Ən azı federallaşma qaçılmaz olacaq. Bütün bunları Numan Kurtulmuş da, Hakan Fidan da gözəl bilirlər. Türkiyə rəsmilərinin gərginlikləri də bundan qaynaqlanır.
ABŞ-ın da tərəddüdü bununla bağlıdır. İranın bölünməsi Pakistanın da parçalanmasına gətirib çıxara bilər. Çoxsaylı radikal qrupların olduğu nüvə silahına malik Pakistanın parçalanması isə nüvə silahının terror təşkilatlarının əlinə düşməsinə səbəb ola bilər.
Türkiyənin qorxusuna, ABŞ-ın tərəddüdünə baxmayaraq İranın bütövlüyünü uzun müddət qorumaq mümkün olmayacaq. ABŞ-ın müdaxiləsi olmadan da İranda rejim çökəcək və bu İranın parçalanması ilə sonuclanacaq".
Akif NƏSİRLİ
