Donald Tramp tərəfindən ABŞ-a idxal olunan bütün mallara əlavə 10 faiz rüsum tətbiqi barədə qərar qlobal ticarət sistemində yeni gərginlik mərhələsi yarada biləcək addım kimi qiymətləndirilə bilər. Bu tip universal tarif yanaşması ayrı-ayrı ölkələrə deyil, bütövlükdə beynəlxalq ticarət arxitekturasına təsir göstərmək potensialına malikdir.
Azərbaycan baxımından birbaşa təsir məhdud görünür. Azərbaycanın ABŞ-a ixrac həcmi böyük deyil və ixracın əsasını enerji məhsulları təşkil edir. ABŞ isə son illərdə enerji istehsalını artıraraq bir çox hallarda idxaldan asılılığını azaldıb. Bu səbəbdən 10 faizlik əlavə rüsum Azərbaycanın ABŞ bazarındakı mövqeyini kəskin şəkildə dəyişməyə bilər.
Lakin məsələ təkcə ikitərəfli ticarət göstəriciləri ilə məhdudlaşmır. ABŞ qlobal iqtisadiyyatın ən böyük istehlak bazarlarından biridir. Belə genişmiqyaslı tarif qərarı digər ölkələrin cavab addımları ilə müşayiət oluna bilər. Əgər qarşılıqlı rüsumlar artarsa, bu, qlobal ticarət müharibəsi riskini yüksəldər. Nəticədə dünya ticarət dövriyyəsi azala, beynəlxalq investisiya axınları zəifləyə və iqtisadi artım templəri aşağı düşə bilər.
Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas dayağı olan neft və qaz ixracı qlobal iqtisadi dinamika ilə birbaşa bağlıdır. Dünya iqtisadiyyatında yavaşlama enerji tələbinin azalmasına və qiymətlərin enməsinə səbəb ola bilər. Enerji qiymətlərində uzunmüddətli eniş isə dövlət büdcəsinin gəlirlərinə, valyuta daxilolmalarına və makroiqtisadi sabitliyə təsir göstərə bilər. Bu baxımdan dolayı təsir birbaşa təsirdən daha əhəmiyyətlidir.
Region ölkələri üçün də oxşar mexanizm keçərlidir. Türkiyə və Avropa İttifaqı ölkələri ABŞ bazarına sənaye, avtomobil, tekstil və digər qeyri-enerji məhsulları ixrac edir. Rüsumların artması onların ixrac gəlirlərini azalda və istehsal sektorunda daralmaya səbəb ola bilər. Avropa iqtisadiyyatında zəifləmə isə Cənubi Qafqaz ölkələrinin əsas ticarət tərəfdaşlarının alıcılıq qabiliyyətinə təsir edər. Beləliklə, zəncirvari effekt region iqtisadiyyatlarına da ötürülə bilər.
Digər tərəfdən, qlobal ticarət marşrutlarının dəyişməsi yeni imkanlar da yarada bilər. ABŞ bazarına çıxışı çətinləşən bəzi ölkələr alternativ bazarlar axtarmağa məcbur qala bilər. Bu isə regional əməkdaşlıq formatlarının güclənməsinə və yeni ticarət əlaqələrinin qurulmasına stimul verə bilər. Azərbaycan üçün tranzit və logistika potensialının artırılması belə şəraitdə daha aktual ola bilər.
Nəticə etibarilə, 10 faizlik universal rüsum qərarının Azərbaycana birbaşa təsiri məhdud olsa da, qlobal iqtisadi mühitdə yarana biləcək qeyri-müəyyənlik və artan proteksionizm meyilləri dolayı riskləri artırır. Əsas təhlükə dünya iqtisadi artımının zəifləməsi və enerji bazarlarında qiymət dalğalanmalarıdır. Buna görə də belə qərarlar təkcə ticarət siyasəti deyil, eyni zamanda makroiqtisadi sabitlik və geosiyasi balans kontekstində də qiymətləndirilməlidir.
Akif NƏSİRLİ
