Ermənistan ilə Rusiya arasında nüvə-AES əməkdaşlığı Metsamor Atom Elektrik Stansiyası ətrafında formalaşıb. Stansiya 1970-ci illərdə SSRİ tərəfindən tikilib, 1976-cı ildə birinci, 1980-ci ildə isə ikinci bloku işə düşüb. 1988-ci ildə baş verən Spitak zəlzələsindən sonra təhlükəsizlik səbəbilə AES bağlanıb. 1995-ci ildə ikinci blok enerji böhranı səbəbindən yenidən işə salınıb. 2000-ci illərdən etibarən stansiyanın texniki xidməti, yanacaq təchizatı və təhlükəsizlik sistemi əsasən Rusiyanın Rosatom korporasiyası tərəfindən təmin edilir. 2014-cü ildə Ermənistan və Rusiya arasında AES-in istismar müddətinin uzadılması ilə bağlı saziş imzalanıb və stansiyanın modernizasiyası həyata keçirilib. Hazırda Metsamor AES ölkənin elektrik enerjisinin mühüm hissəsini təmin edir və gələcəkdə yeni AES tikintisi planları da gündəmdədir.
2025-ci ilin avqustunda ABŞ Prezidenti Donald Tramp sülh müqaviləsinə əməl etdiklərinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyana təşəkkürünü açıqlayıb. Tramp bu paylaşımında qeyd edib ki, ABŞ administrasiyası Ermənistan üçün nüvə sahəsində “gözəl bir müqavilə” hazırlayır. Bu, real AES tikintisi deyil, daha çox texniki dəstək, kiçik modul reaktorlar və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq kimi başa düşülür. Amma ABŞ-ın nüvə sahəsinə marağını göstərən əhəmiyyətli siqnaldır.
Bu baxımdan Ermənistan yaxın perspektivdə, ən çox ehtimalla, Rusiya ilə əməkdaşlığını davam etdirəcək, çünki Metsamor AES tamamilə sovet-Rusiya texnologiyası üzərində qurulub və texniki baxımdan başqa tərəfdaşlara keçid çox çətin və baha başa gələcək. ABŞ ilə əməkdaşlıq isə daha çox siyasi balans və əlavə texniki dəstək rolunu oynayacaq. Avropa İttifaqı isə əsasən normativ və siyasi təsir vasitəsi kimi qalacaq, real əməli layihələrdə əsas tərəfdaş olma ehtimalı aşağıdır. Trampın paylaşımı Ermənistanın ABŞ-la mümkün gələcək əməkdaşlığını gündəmə gətirir və regionda nüvə siyasətində balans yaratmaq üçün mühüm siqnal hesab olunur. Amma bu birbaşa o anlama gəlmir ki, ABŞ Ermənistanda AES tikməyə hazırlaşır. Hazırda ABŞ Ermənistana kiçik və orta ölçülü, mobil atom reaktirları təklif edə bilər ki, belə reaktirlar bir qəsəbəni və ya bir böyük zavodu istikik və elektrik enerjisi ilə təmin edə bilir.
Akif NƏSİRLİ
