“Azərbaycan Avropa üçün Mərkəzi Asiya ilə bağlantı yaratmaq məqsədi daşıyan yeganə etibarlı, təhlükəsiz və xoşməramlı təyinat ölkəsidir”. Bunu Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Davos Ümumdünya İqtisadi Forumunun illik toplantısı çərçivəsində “Azərbaycan rəhbərliyi ilə səhər yeməyi” adlı tədbirdə müxtəlif ölkələri təmsil edən biznes nümayəndələrinin suallarının cavabında deyib.
Avropa İttifaqının Avropanı Mərkəzi Asiya ilə birləşdirəcək “Global Gateway” layihəsində Azərbaycanın önəmli rol oynadığını qeyd edən dövlət başçısı ölkəmizin indiyədək əsasən nəqliyyat infrastrukturuna sərmayə yatırdığını vurğulayıb: “Demək olar ki, hər bir şey artıq hazırdır. Lakin yüklərin həcmi o qədər sürətlə böyüyür ki, biz Dəniz Limanımızın ötürmə qabiliyyətini artırmaq qərarına gəldik. Beləliklə nəqliyyat əlaqələri, o cümlədən “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” layihəsi, həmçinin Ermənistanı Mərkəzi Asiyanın daha geniş regional nəqliyyat şəbəkəsinə daxil edəcək, sülh işinə töhfə verəcək. Çünki Ermənistanın yolları açılacaq, o, tariflərdən faydalar qazanacaq, daha geniş beynəlxalq əməkdaşlıqda iştirak edəcək”. Bu arada onu da qeyd edək ki, Avropa İttifaqı 2021-2027-ci illəri əhatə edən “Global Gateway” strategiyası çərçivəsində dünyada ictimai və özəl investisiyaları təşviq etməyi hədəfləyir. Proqram rəqəmsal, enerji və nəqliyyat sahələrində ağıllı, təmiz və təhlükəsiz əlaqələrin yaradılmasını, həmçinin səhiyyə, təhsil və tədqiqat sistemlərinin gücləndirilməsini nəzərdə tutur. Aİ-nin ilkin məqsədi 2021-2027-ci illərdə dünya üzrə 300 milyard avro investisiya cəlb etmək olsa da, ötən ay Avropa Komissiyası bu hədəfin əldə olunduğunu açıqlayaraq, 2027-ci ilədək investisiyaların 400 milyard avroya çatdırılmasını planlaşdırıb.
“Global Gateway” proqramının əsas prinsipləri arasında demokratik dəyərlər, yüksək standartlar, şəffaflıq və yaxşı idarəetmə, bərabər tərəfdaşlıq, yaşıl və təmiz texnologiyalar, təhlükəsizlik və özəl sektorun təşviqi yer alır. Proqram BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri və Paris iqlim sazişi ilə uyğunluq təşkil edir. Aİ-yə üzv dövlətlər artıq 2026-cı il üçün 256 mühüm layihəni artıq təsdiqləyib. Bu layihələr rəqəmsal texnologiyalar, iqlim və enerji, nəqliyyat, səhiyyə, təhsil və tədqiqat sahələrində Aİ-nin tərəfdaşlarına göstərdiyi dəstəyin nümunələridir. Bir daha xatırladaq ki, “Global Gateway” təşəbbüsü 2021-ci ildə Avropa Komissiyası tərəfindən elan edilib, əsasən infrastruktur, enerji, rəqəmsal texnologiyalar, nəqliyyat və təhsil sahələrində investisiya proqramlarını özündə ehtiva edən genişmiqyaslı plan hesab olunur. Avropa İttifaqı sosial və ekoloji standartlara cavab verən davamlı, yüksək keyfiyyətli infrastrukturun maliyyələşdirilməsini dəstəkləmək üçün 2027-ci ilə qədər bu təşəbbüs çərçivəsində 400 milyard avro istifadə etməyi planlaşdırır. Qeyd edilən müddətə kimi Afrika ayrılan maliyyənin yarısını, yəni 150 milyard avronu alacaq. Strategiya həmçinin Qərbi Balkanlar və Ukraynaya, eləcə də Asiya, Latın Amerikası və Karib hövzəsinə xüsusi maraq göstərir. “Global Gateway” təşəbbüsü Avropa Komissiyasını, Avropa İttifaqına üzv dövlətləri, eləcə də Avropanın əsas donorlarını, xüsusən də Avropa İnvestisiya Bankını, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankını, həmçinin digər Avropa maliyyə institutlarını özündə birləşdirir.
“Global Gateway” təşəbbüsünün ən strateji hədəf məkanlarından biri kimi Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz regionları artıq ön planda yer alır. Sözügedən regionlar Asiyanı Avropa ilə birləşdirən əsas körpü rolunu oynayır, onlar həm zəngin enerji resurslarına, həm də mühüm nəqliyyat-kommunikasiya yollarına malikdirlər. Qlobal enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq ticarət marşrutları və strateji sabitlik baxımından bu məkanlar Avropa İttifaqı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya Avropa üçün enerji baxımından böyük potensiala malikdir. Xəzər hövzəsi dünyanın ən mühüm qaz və neft yataqlarından birini təşkil edir. Azərbaycan, Türkmənistan və Qazaxıstanın enerji ehtiyatları Avropa bazarı üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. “Global Gateway” təşəbbüsü çərçivəsində Avropa İttifaqı bu regionda bərpa olunan enerji layihələrinin dəstəklənməsini, qaz kəmərlərinin modernləşdirilməsini və enerji nəqli marşrutlarının şaxələndirilməsini nəzərdə tutur. Bu, bir tərəfdən Avropanın Rusiya qazından asılılığını azaltmağa xidmət edir, digər tərəfdən isə region ölkələrinin enerji ixracı imkanlarını genişləndirir. Azərbaycan bu baxımdan xüsusi rol oynayır. Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropaya qaz ixrac edən Azərbaycan həm Mərkəzi Asiya ölkələri üçün tranzit platforma, həm də Avropa üçün etibarlı tərəfdaş hesab olunur. Avropa İttifaqının “Global Gateway” təşəbbüsü də məhz bu enerji əməkdaşlığının daha da dərinləşdirilməsini hədəfləyir. Regionun digər önəmli istiqaməti nəqliyyat dəhlizləridir. Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazdan keçən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu və ya Orta Dəhliz Çindən Avropaya ən qısa və etibarlı yollarından biridir. Avropa İttifaqı bu marşrutun inkişafında maraqlıdır, çünki Orta Dəhliz həm Rusiyadan, həm də İran üzərindən keçən alternativ yollarla müqayisədə daha təhlükəsiz və siyasi cəhətdən az risklidir. “Global Gateway” təşəbbüsü ilə Avropa İttifaqı bu dəhlizin infrastrukturuna investisiya yatırmaq, dəmir yollarını, limanları və logistika mərkəzlərini modernləşdirmək niyyətindədir. Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizi təşəbbüsü, Gürcüstan limanlarının modernləşdirilməsi və Qazaxıstanla Türkmənistanın dəmir yolu şəbəkələrinin gücləndirilməsi bu prosesin yeni tərkib hissəsi ola bilər. Beləliklə, region həm Avropa, həm də Asiya üçün əsas tranzit körpüsü statusunu daha da gücləndirəcək. Bu mənada Azərbaycanın, Türkmənistanın və Özbəkistanın nəqliyyat, logistika infrastrukturunu inkişaf etdirmək üçün yeni regional ittifaq yaratmaq məqsədilə güclərini birləşdirməsi Avropa İttifaqının “Global Gateway” təşəbbüsü üçün də müstəsna önəmə malikdir. Türk ölkələrinin bu addımı təkcə regional inteqrasiya ilə bağlı deyil, həm də Avropanın Mərkəzi Asiya və Əfqanıstanın xammallarına çıxışı nəzərdə tutan strateji “Global Gateway” təşəbbüsünə uyğundur.
Nahid SALAYEV
