Xaqani Cəfərli: "Türkiyənin pakistanlaşması prosesi gedir ki, bu çox qorxulu vəziyyətin yaranmasına səbəb ola bilər"
AKP ilə ana müxalifət olan CHP arasında münasibətlər artıq adi siyasi rəqabət müstəvisindən çıxaraq dövlət institutlarını əhatə edən sistemli qarşıdurma xarakteri alıb. Bu proses təkcə partiyalararası gərginlik deyil, eyni zamanda Türkiyənin idarəçilik modeli, hüquqi dövlət prinsipləri və demokratik legitimlik anlayışı ətrafında gedən daha dərin bir mübarizənin təzahürüdür.
Əvvəllər seçki dövrlərində ritorika və küçə etirazları ilə məhdudlaşan qarşıdurma bu gün parlamentdə fiziki toqquşmalara, məhkəmə-hakimiyyət münasibətlərində böhrana və yerli idarəetmənin mərkəzi hakimiyyətlə açıq konfliktinə qədər genişlənib.
Bu gərginliyin struktur səbəbi hakimiyyətin uzunmüddətli davamlılığına yönəlmiş prezidentlik sistemidir. AKP üçün növbəti prezident seçkisi yalnız siyasi yarış deyil, mövcud sistemin qorunması məsələsidir. CHP isə, xüsusilə son yerli seçkilərdən sonra ilk dəfə real alternativ mərkəzə çevrilib. İstanbul və Ankara kimi metropolların müxalifətin nəzarətində olması CHP-ni sadəcə etiraz edən deyil, idarə edən siyasi aktor statusuna yüksəldib. Bu isə hakim partiya üçün strateji risq kimi dəyərləndirilir.
Məhz bu kontekstdə CHP-li bələdiyyə sədrlərinə və yerli idarəetmə strukturlarına qarşı hüquqi və inzibati təzyiqlər artır. Həbs qərarları, ardıcıl istintaqlar, bələdiyyələrin maliyyə resurslarının məhdudlaşdırılması və mərkəzi hakimiyyətin yerli idarəetməyə müdaxiləsi müxalifətin siyasi manevr imkanlarını daraltmağa yönəlmiş addımlar kimi görünür. Müxalifət bu prosesi açıq şəkildə “siyasi mühəndislik” adlandırır və seçici iradəsinin dolayısı ilə ləğvi kimi təqdim edir.
Parlament daxilində yaşanan fiziki qarşıdurmalar isə böhranın simvolik deyil, real və dərin olduğunu göstərir. Qanunverici orqan artıq kompromis və dialoq platforması funksiyasını itirərək siyasi aqressiyanın səhnəsinə çevrilir. Bunun fonunda Konstitusiya Məhkəməsi qərarlarının icra edilməməsi, seçilmiş deputatlarla bağlı hüquqi mübahisələr və məhkəmə–parlament ziddiyyəti hüquqi dövlət prinsipinin faktiki olaraq müzakirə predmetinə çevrildiyini ortaya qoyur.
Bu qarşıdurmanın təhlükəli tərəfi ondan ibarətdir ki, tərəflər bir-birini legitim siyasi rəqib kimi deyil, dövlətin gələcəyi üçün təhlükə kimi təqdim edir. Belə bir mühitdə siyasi dialoq yox, sıfır cəmlik mübarizə formalaşır. Qütbləşmə dərinləşdikcə cəmiyyətin ortaq siyasi dil tapmaq imkanları daralır, institutlara inam azalır və qeyri-sabitlik risqi artır.
Mövcud gedişat göstərir ki, AKP–CHP münasibətləri artıq şəxslər və ya partiyalar arasında deyil, sistemin özü üzərindən gedən qarşıdurmadır. Bu ziddiyyətlərin həlli yalnız texniki siyasi razılaşmalarla mümkün deyil. Hüququn aliliyinin bərpası, seçilmiş yerli rəhbərlərə real hörmət, məhkəmə sisteminin siyasi təsirdən azad edilməsi və parlamentin yenidən əsas siyasi dialoq məkanına çevrilməsi vacib şərtlərdir. Əks halda Türkiyə idarəolunan siyasi rəqabətdən çıxaraq uzunmüddətli institusional böhran və xroniki qeyri-sabitlik mərhələsinə daxil ola bilər.
Bu gedişatdan nə gözləmək olar, hansı perspektiv izlənilə bilər?
Gözləntilər ondan ibarət ola bilər ki, AKP və CHP arasındakı qarşıdurma daha da dərinləşəcək və siyasi, hüquqi və sosial sahələrdə gərginlik davam edəcək. Parlamentdə və yerli idarəetmədə konfliktlər artır, hüquqi qərarlar siyasi təsir alətinə çevrilə bilər. Perspektiv olaraq, əgər dialoq və kompromis yolları açılmasa, ölkədə siyasi qütbləşmə və institusional böhran davam edəcək, demokratik normalar zəifləyəcək və cəmiyyətdə sabitlik risqi yüksələcək. Əks halda, tərəflər arasında razılaşma və hüququn aliliyinə hörmət bərpa olunarsa, gərginlik yumşalaraq normallaşa bilər.
Politoloq Xaqani Cəfərli məsələyə münasibət bildirərkən deyib ki, Türkiyədə siyasi partiyalar arasında münasibətlər çoxpartiyalı sistemə keçiddən sonra ilk dəfədir bu ölkə üçün ənənəvi olan iqtidar-müxalifət münasibətlərdən kənara çıxır - bu isə cəmiyyətdəki parçalanmanın nəticəsidir. "Türkiyə cəmiyyətini ideoloji fərqlərinə görə bölünmüş cəmiyyətlərdən hesab edirəm. İqtidardakı siyasi islamçı AKP-nin monolit bazası ölkədə şəriət rejimi qurulmasının fəal və passiv tərəfdarı olan kəsimdir. Araşdırmalara görə, Türkiyə cəmiyyətində şəriət rejiminin fəal və passiv tərəfdarları təxminən 28 faizdir.
CHP-nin tərəfdarları isə dünyəvi dövlət quruluşundan imtinanın qəti əleyhdarı olan kəsimdir. Bu kəsim cəmiyyətin təxminən 22 faizini təşkil edir. Dünyəvi dövlət tərəfdarı olan, ancaq mühafizəkar təbəqə olan çoxluq əvvəllər əsasən dünyagörüşünə görə seçim edirdi.
İndi vəziyyət dəyişir. İqtidar 8 ildir davam edən dərin iqtisadi böharandan çıxış yolu tapa bilmir. Yüksək inflyasiya, işsizlik iqtidarın mövqelərini sarsıdır və müxalifəti gücləndirir. Türkiyə cəmiyyətində bu parçalanma dərinləşməkdə davam edəcək. Çünki iqtisadi böhran davam edəcək. İqtisadi böhran həmişə cəmiyyətləri parçalayır. Cəmiyyətdəki parçalanma dərinləşdikcə partiyalar arasında rəqabət daha da sərt xarakter alacaq. Suriya, İraq və İranda gedən proseslər də Türkiyə cəmiyyətində gərginliyi artır. Çox acı olsa da, gerçəklik ondan ibarətdir ki, Türkiyənin yaranmış vəziyyətdən itgisiz çıxması mümkün görünmür. Türkiyənin pakistanlaşması prosesi gedir ki, bu çox qorxulu vəziyyətin yaranmasına səbəb ola bilər. Çünki Türkiyə cəmiyyəti tam Asiya cəmiyyəti deyil.
Hələlik, Britaniya və Tramp adminstrasiyasın siyasəti Türkiyədə sabitliyin qorunub saxlanılmasına imkan verir. Amma bu uzun müddət belə davam edə bilməz. Vaşinqonun siyasətində dəyişiklik, Böyük Britaniyanın gözləntilərinin doğrulmaması baş verərsə Türkiyəyə münasibət dəyişə bilər. Bu isə sabitliyi təmin edən kənar amillərin aradan qalxmasına səbəb ola bilər. Bu da artıq vəziyyətin ən pis istiqamətə yön almasına səbəb olacaq".
Akif NƏSİRLİ
