Rusiya-Ukrayna müharibəsi kontekstində tez-tez belə bir fikir səslənir ki, Türkiyəni tərəf seçməyə məcbur etmək istəyən qüvvələr var və ya Ankara gec-tez buna məcbur qalacaq. Bu yanaşma ilk baxışdan məntiqli görünsə də, əslində mövcud reallığı tam əks etdirmir.
Çünki Türkiyə artıq faktiki olaraq tərəfini seçib, sadəcə bunu açıq və sərt blok siyasəti formasında etməyib. Ankara Ukraynanın yanında dayanır, ərazi bütövlüyünü tanıyır, işğal və ilhaq faktını pisləyir, lakin eyni zamanda Rusiya ilə də körpüləri yandırmır. Bu isə tərəddüdün yox, şüurlu və hesablanmış xarici siyasət kursunun nəticəsidir.
Müharibənin ilk günlərindən etibarən Türkiyənin mövqeyi bir sıra konkret addımlarla aydın şəkildə ortaya çıxıb. Ankara Ukraynanın ərazi bütövlüyünü tanıyır, Krımın ilhaqını legitim hesab etmir və bunu açıq şəkildə bəyan edib. Ukraynaya Bayraktar TB2 pilotsuz uçuş aparatlarının satılması və bu silahların müharibənin ilkin mərhələsində cəbhədə mühüm rol oynaması Türkiyənin mövqeyini praktiki müstəviyə daşıyıb. Bundan əlavə, Montrö Konvensiyasının tətbiqi ilə Boğazların hərbi gəmilər üçün bağlanması Rusiyanın Qara dənizdəki manevr imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırıb. Ukrayna ilə hərbi-sənaye əməkdaşlığının davam etməsi və Rusiya işğalının diplomatik müstəvidə tanınmaması Türkiyənin neytral ölkə olmadığını açıq şəkildə göstərir.
Bununla yanaşı, Ankara niyə “tam qarşı tərəf” mövqeyinə keçmir sualı ortaya çıxır. Türkiyə eyni zamanda Rusiyaya qarşı Qərb sanksiyalarına qoşulmur, enerji, turizm və ticarət sahəsində əlaqələri saxlayır, vasitəçi rolunda çıxış edərək taxıl sazişi və diplomatik dialoq platformaları yaradır, birbaşa hərbi qarşıdurmadan qaçır. Bu yanaşma çox vaxt “iki stul arasında qalmaq” kimi təqdim olunsa da, sözügedən siyasət əslində Türkiyənin özünü müstəqil regional güc kimi aparmaq cəhdidir. Ankara üçün əsas məsələ emosional mövqe yox, milli maraqların qorunmasıdır.
“Türkiyəni tərəf seçməyə məcbur etmək” ifadəsi adətən Ankaranın Rusiya ilə bütün əlaqələri kəsməsi, Qərb sanksiyalarına tam qoşulması və müharibədə açıq şəkildə hərbi blokun üzvü kimi çıxış etməsi anlamına gəlir. Türkiyə bu variantı qəbul etmir, çünki bu halda birbaşa Rusiya ilə düşmənçilik yaranar, Qara dənizdə və Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik risqləri artar, ən əsası isə, Türkiyənin strateji muxtariyyəti zəifləyər. Ankara üçün əsas üstünlük manevr imkanını qorumaqdır.
Bununla belə, Türkiyəni balans siyasətindən imtina etməyə məcbur edə biləcək müəyyən ssenarilər də mövcuddur. Müharibənin NATO-Rusiya qarşıdurmasına çevrilməsi, Rusiyanın NATO ölkəsinə və ya birbaşa Türkiyənin təhlükəsizliyinə zərbə endirməsi halında Ankara seçim qarşısında qalmaz və alyans öhdəlikləri işə düşər. Qərbin ciddi iqtisadi və siyasi təzyiqi Türkiyəni qismən güzəştlərə sövq edə bilər, lakin Ankara yenə də tam sanksiya rejimindən yayınmağa çalışar. Eyni zamanda Rusiya-Türkiyə münasibətlərinin Suriya, Qafqaz və ya Ukrayna kontekstində kəskin pisləşməsi balansın Türkiyənin xeyrinə pozulmasına səbəb ola bilər. Amma bu halda belə, Türkiyənin addımları emosional deyil, hesablanmış xarakter daşıyar.
Türkiyənin bu mövqeyi onun nə neytral, nə Rusiyanın tərəfində, nə də Qərbin avtomatik icraçısı olmadığını göstərir. Ankara Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir, lakin bütün qərarlarını milli maraqlar prizmasından çıxış edərək verir. Bu siyasət ideoloji deyil, strateji xarakter daşıyır. Türkiyə üçün əsas sual “kim haqlıdır” yox, mövcud vəziyyətin ona hansı risqləri və imkanları yaratmasıdır. Bu bir dövlət üçün kifayət qədər normal mövqedir.
Nəticə etibarilə, Türkiyənin Rusiya-Ukrayna müharibəsində apardığı manevrli xarici siyasət zəiflik və ya qeyri-müəyyənlik deyil. Bu, prinsipial mövqeyə əsaslanan, lakin praqmatik alətlərlə icra olunan çoxvektorlu güc strategiyasıdır. Ankara açıq tərəf olmaqdan çox, açıq kanal olmağın daha böyük güc verdiyini düşünür və bu yanaşma Türkiyəni müharibənin obyekti yox, oyunçusu və vasitəçisi kimi saxlayır.
Akif NƏSİRLİ
