Tural İsmayılov: “...Ermənistan-Rusiya münasibətlərində artıq mövcud olan struktur böhranını daha da dərinləşdirəcək...”
Avropa İttifaqının hazırladığı yeni "qara siyahı" çərçivəsində Rusiya ilə əlaqəli maliyyə əməliyyatlarına artan təzyiq Ermənistan və Serbiyadakı bankların rusiyalı müştərilərə məxsus müəyyən pul köçürmələrini dayandırmasına səbəb olub.
Baki-xeber.com-un məlumatına görə, vəkillər və maliyyə məsləhətçiləri bildirirlər ki, bu iki ölkədə əməliyyatlar müvəqqəti dayandırılıb. Qazaxıstan, Tacikistan və Omanda isə Rusiya ilə bağlı köçürmələr artıq daha sərt fərdi yoxlamalara məruz qalır.
Bu məsələ Rusiya-Ermənistan münasibətlərinə necə təsir edəcək? Münasibətləri daha da pisləşdirəcək, ya başqa cür olacaq?
“Avropa İttifaqının təzyiqləri İrəvanı seçim qarşısında qoyur...”
Politoloq Tural İsmayılov “Bakı-Xəbər”ə “Avropa İttifaqının Rusiya ilə əlaqəli maliyyə əməliyyatlarına yönəlmiş yeni sanksiya mexanizmi Ermənistan-Rusiya münasibətlərində artıq mövcud olan struktur böhranını daha da dərinləşdirəcək və İrəvanın geosiyasi yönəlişini yenidən müəyyənləşdirmə prosesini sürətləndirəcək. Erməni banklarının rusiyalı müştərilərə məxsus pul köçürmələrini dayandırması sadəcə texniki məsələ deyil, İrəvanın Qərb ilə inteqrasiya və Moskvadan mərhələli uzaqlaşma strategiyasının təbii nəticəsidir”-deyə bildirdi.
T.İsmayılovun fikrincə, bu vəziyyət Paşinyan hökumətinə Kremllə münasibətlərdə daha müstəqil mövqe tutmaq üçün əlavə arqument verir, eyni zamanda Rusiyanın Ermənistan üzərindəki iqtisadi nüfuzunu əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır: “Ermənistan son üç ildə Rusiyanın sanksiyalardan yayınmaq üçün əsas tranzit dəhlizi rolunu oynayıb və bu, İrəvanın iqtisadiyyatına qısamüddətli canlanma gətirib. Rusiyalı biznesmenlərin, maliyyə axınlarının və şirkətlərin Ermənistana yönəlməsi İrəvanın banklarını regional maliyyə mərkəzinə çevirdi, lakin bu prosesdə İrəvan öz iradəsini itirərək Moskvanın "boz zona" iqtisadiyyatının mexanizminə çevrildi. İndi Avropa İttifaqının təzyiqləri İrəvanı seçim qarşısında qoyur - ya Qərblə münasibətləri prioritet hesab etmək və maliyyə şəffaflığını təmin etmək, ya da Moskvanın maraqlarına xidmət edərək beynəlxalq təcrid riski ilə üzləşmək. Paşinyan hökuməti artıq birinci variantı seçib və bu, İrəvan-Moskva münasibətlərində yeni gərginlik fazasının başlandığını bildirir.
Kreml üçün Ermənistanın belə addım atması dərin strateji narazılıq mənbəyidir, çünki Moskvaya görə, İrəvan öz "vassallıq öhdəliklərini" pozur və Qərbin təzyiqlərinə tabe olur. Rusiyanın geosiyasi düşüncə sistemində Ermənistan Cənubi Qafqazda Moskvanın təsir mexanizmi və regional proyeksiya vasitəsi olaraq qəbul edilir, ona görə də İrəvanın müstəqil xarici siyasət aparma cəhdləri Kreml tərəfindən "xəyanət" kimi qiymətləndirilir”.
T.İsmayılov qeyd etdi ki, Moskvadan İrəvana gələn maliyyə axınlarının dayandırılması Rusiyanın Ermənistan üzərindəki iqtisadi nüfuzunu zəiflətdiyindən, Kreml bu itkiləri kompensasiya etmək üçün siyasi və hərbi mexanizmlərdən istifadəyə üstünlük verə bilər. “Ermənistanda Rusiya hərbi bazasının mövcudluğu, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı çərçivəsindəki öhdəliklər və enerji asılılığı Moskvanın İrəvan üzərində əhəmiyyətli təsir vasitələri olaraq qalır. Lakin bu mexanizmlər də tədricən öz effektivliyini itirir, çünki İrəvan artıq alternativ təhlükəsizlik və enerji sxemləri axtarır. Paşinyan hökumətinin Qərb institutları ilə əməkdaşlığı genişləndirməsi, Avropa İttifaqı ilə viza liberallaşması üzrə danışıqlar və ABŞ-la hərbi əməkdaşlığın gücləndirilməsi İrəvanın strategiyasının aydın göstəricisidir. Maliyyə sərhədlərinin çəkilməsi bu strategiyanın məntiqi davamıdır.
Münasibətlərin pisləşməsi qaçılmazdır, çünki struktur ziddiyyətlər dərinləşir və qarşılıqlı etibar tamamilə aşınıb. İrəvan Moskvadan 2020-ci il müharibəsində səmərəli dəstək görməməsini və 2023-cü ildə Qarabağın reintiqrasiyası prosesində passiv qalmasını bağışlamayıb, Kreml isə Paşinyanı "Qərbin agenti" kimi qəbul edir. Bu qarşılıqlı inciklik və ittiham atmosferi konstruktiv dialoq üçün əsas buraxmır. Maliyyə əməliyyatlarının dayandırılması bu ziddiyyətlərə yeni təbəqə əlavə edir və münasibətləri sırf pragmatik, məhdud əməkdaşlıq çərçivəsinə salır”-deyə politoloq bildirdi.
T.İsmayılovun sözlərinə görə, Qazaxıstan, Tacikistan və Oman kimi digər tranzit mərkəzlərində də Rusiya ilə bağlı köçürmələrə artan nəzarət Moskvanın sanksiyalardan yayınma imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. “Bu, Kremlin beynəlxalq maliyyə izolyasiyasının dərinləşməsini və müttəfiqləri üzərində iqtisadi təsir mexanizmlərinin zəifləməsini göstərir. Rusiya öz maliyyə əməliyyatlarını daha da qaranlıq və qeyri-şəffaf kanallara yönəltməyə məcbur olur və bu, uzun müddətdə Moskvanın iqtisadi cəhətdən daha da marginallaşmasına səbəb olacaq.
İrəvan üçün isə bu vəziyyət paradoksal şəkildə imkan yaradır - Moskvadan iqtisadi asılılığı azaltmaq və öz maliyyə sistemini beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırmaq. Qərb institutları ilə əməkdaşlıq İrəvana yeni investisiya mənbələri, texnoloji transferlər və iqtisadi diversifikasiya imkanları açır. Ermənistan iqtisadiyyatının Rusiyadan asılılığının azalması uzunmüddətli suverenlik qazancı deməkdir, lakin bu proses qısamüddətli iqtisadi çətinliklərlə müşayiət olunacaq. Maliyyə əməliyyatlarının dayandırılması ilə İrəvan rusiyalı biznesmenlərdən və qara pul axınlarından gələn gəlirləri itirəcək, lakin bunun əvəzinə daha şəffaf və davamlı iqtisadi model qazanacaq”.
Politoloq qeyd edir ki, Paşinyan hökumətinin strateji hesablaması aydındır - Rusiya ilə münasibətlərin pisləşməsi qaçılmazdırsa, onda bu prosesin idarə olunması və Qərblə əlaqələrin möhkəmləndirilməsi daha məqsədəuyğundur. “İrəvan Kremlin reaksiyasından narahat olmaqdan daha çox, Moskvanın ətalət və təhdid siyasətinə qarşı özünü təmin etməyə çalışır. Ermənistan cəmiyyətində Rusiyaya münasibətdə ciddi təkamül baş verir - əvvəllər Moskva "tək müdafiəçi və qardaş" kimi qəbul edilirdisə, indi "etibarsız müttəfiq və geosiyasi manipulyator" kimi dəyərləndirilir. Bu ictimai şüur dəyişikliyi Paşinyana Qərb yönümlü siyasət üçün daxili dəstək verir.
Moskvadan gələcək reaksiyalar gözləniləndir - siyasi təzyiqlərin artırılması, enerji şantajı cəhdləri, mədəniyyət və dil sahələrində təsir mexanizmlərinin fəallaşdırılması və İrəvan daxilində müxalifətin dəstəklənməsi. Kreml Paşinyan əleyhinə kampaniyanı gücləndirəcək və Ermənistanda daxili qeyri-sabitlik yaratmağa çalışacaq. Lakin bu taktikanın effektivliyi məhduddur, çünki erməni cəmiyyətinin əksəriyyəti artıq Moskvaya skeptik yanaşır və Qərb inteqrasiyasını dəstəkləyir. Kremlin əlində qalan əsas təsir vasitəsi Qarabağ məsələsində İrəvanın beynəlxalq mövqeyini çətinləşdirmək və regional proseslərdə Ermənistanın təcridini artırmaqdır.
Regionda baş verən geosiyasi transformasiyalar kontekstində İrəvan-Moskva münasibətlərinin pisləşməsi qaçılmazdır və bu proses geriyədönməzdir. Maliyyə əməliyyatlarının dayandırılması bu transformasiyanın görünən hissəsidir, lakin əsas proseslər daha dərinlərdə baş verir - İrəvanın geosiyasi şüurunun yenidən formalaşması, milli maraqların yenidən qiymətləndirilməsi və Qərb institutları ilə strateji tərəfdaşlığın qurulması. Ermənistanın Rusiyanın təsir dairəsindən çıxması uzunmüddətli, ağrılı, lakin qaçılmaz prosesdir. Avropa İttifaqının maliyyə təzyiqləri bu prosesin təbii katalizatoru rolunu oynayır və İrəvanı son seçimini etməyə məcbur edir. Münasibətlər normal olmayacaq, əksinə, ən aşağı səviyyəyə enəcək və yalnız minimal praqmatik əlaqələr çərçivəsində davam edəcək. Ermənistan üçün bu, ağrılı, lakin zəruri transformasiyadır və Paşinyan hökuməti bu yolu məqsədyönlü şəkildə izləyir”-deyə T.İsmayılov bildirdi.
İradə SARIYEVA
