Gürcüstan, Türkmənistan, Rumıniya və Azərbaycanın “Qara dəniz-Xəzər dənizi” adlı nəqliyyat marşrutu yaratmaq təşəbbüsü rəsmi açıqlamalarda yeni regional layihə kimi təqdim olunsa da, onun mahiyyətinə diqqətlə baxdıqda bu addımın arxasında həm mövcud dəhlizlərin yenidən formatlanması, həm də artan geosiyasi risqlərə qarşı qabaqlayıcı mövqe tutmaq cəhdi aydın görünür.
Faktiki olaraq Azərbaycan artıq Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu vasitəsilə Orta Dəhlizin əsas seqmentlərindən birini istismar edir. Bu xətt Mərkəzi Asiya və Çin yüklərinin Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana, oradan Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya çatdırılmasını təmin edir. Eyni zamanda Gürcüstan limanları vasitəsilə Qara dəniz üzərindən Avropaya çıxış imkanları da mövcuddur. Yəni “Qara dəniz-Xəzər dənizi” istiqaməti fiziki və texniki baxımdan artıq işləkdir.
Bu kontekstdə yeni təşəbbüsün əsas fərqi infrastrukturdan çox, hüquqi və institusional çərçivənin yaradılmasındadır. Dörd ölkə arasında imzalanan saziş tranzit qaydalarının uyğunlaşdırılmasını, tarif siyasətinin razılaşdırılmasını və uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmlərinin qurulmasını hədəfləyir. Bu isə mövcud marşrutun daha rəqabətqabiliyyətli və proqnozlaşdırılan olmasına xidmət edir. Sadəcə ad bir qədər pafoslu seçilib və bu, beynəlxalq ictimaiyyətə "yeni dəhliz" kimi təqdim edilib.
Lakin məsələnin bir də Gürcüstan üçün xüsusi həssas tərəfi var. Regionda Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı mövqelər zaman axarında konkretləşdikcə və bu dəhlizin açılması perspektivi real göründükcə, Gürcüstanda ciddi narahatlıq yaranır. Çünki Zəngəzur dəhlizi istifadəyə verilərsə, Azərbaycanı birbaşa Türkiyə və daha geniş Avropa bazarları ilə birləşdirən alternativ, həm də daha qısa quru marşrut formalaşacaq. Bu isə Gürcüstan ərazisindən keçən Orta Dəhliz hissəsinin cəlbediciliyini azalda bilər. Belə bir şəraitdə Gürcüstan üzərindən əsasən yalnız Qara dənizlə bağlı yüklərin keçməsi ehtimalı qalır.
Məhz bu səbəbdən Gürcüstan uzunmüddətli logistika və tranzit müqavilələrinin bağlanmasında maraqlıdır. Məqsəd odur ki, sabah Zəngəzur dəhlizi açılsa belə, Türkmənistan kimi ölkələr artıq müəyyən öhdəliklər çərçivəsində Gürcüstan marşrutundan istifadəyə davam etsinlər. Bu yanaşma Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunun və ümumilikdə Gürcüstan tranzitinin aktuallığını qorumaq üçün atılan strateji addımdır.
Türkmənistan üçün bu format Xəzər üzərindən Qara dənizə və Avropaya çıxışı daha sistemli və hüquqi baxımdan təminatlı etmək imkanı yaradır. Gürcüstan isə öz tranzit rolunu zəiflədə biləcək gələcək alternativlərə qarşı indidən sığorta mexanizmi formalaşdırmağa çalışır. “Yeni dəhliz” anlayışının qabardılması da bu baxımdan daha çox siyasi və kommunikativ xarakter daşıyır.
Nəticə etibarilə “Qara dəniz-Xəzər dənizi” marşrutu texniki mənada yeni deyil. Yenilik onun siyasi-hüquqi dizaynında, iştirakçı ölkələrin uzunmüddətli öhdəliklərə cəlb edilməsində və xüsusilə Gürcüstanın Zəngəzur dəhlizi fonunda tranzit mövqelərini qorumaq cəhdində özünü göstərir. Əslində bu təşəbbüs yeni yol açmaqdan daha çox, mövcud yolun gələcəkdə əhəmiyyətini itirməməsi üçün atılmış strateji addımdır.
Akif NƏSİRLİ
