Məlum olduğu kimi, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində keçirilmiş Ali Avrasiya İqtisadi Şurasının iclasında və MDB dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşündə iştirak etməməsinin səbəbləri rəsmi Bakı tərəfindən açıqlanıb.
Prezident Administrasiyasından bildirilib ki, Azərbaycan Avrasiya İqtisadi İttifaqına üzv olmadığına görə Prezident İlham Əliyev Ali Avrasiya İqtisadi Şurasının iclasında iştirak etməyib. Dövlət başçısı MDB dövlət başçılarının Sankt-Peterburq şəhərində keçiriləcək qeyri-rəsmi zirvə görüşündə isə iş qrafikinin sıxlığına görə iştirak etməyib. Bütün bunlar fonunda Rusiyada artıq MDB-nin gələcəyi ilə bağlı pessimist fikirlər səslənir. Bu xüsusda “Nezavisimaya qazeta” yazır: “Vladimir Putin uzunmüddətli ənənəyə uyğun olaraq, Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) və Müstəqil Dövlətlər Birliyinin (MDB) Yeni il öncəsi son sammitləri üçün Sankt-Peterburqda həmkarlarını bir araya gətirdi. Lakin bu dəfə iştirakçıların sayı natamam oldu və bu da siyasi çatlaq xətlərini ortaya qoydu. Moldova birlikdən çıxmaq istiqamətində addım-addım irəliləyir və onun prezidenti Maya Sandu 2020-ci ildən bəri sammit görüşlərini görməməzliyə vurmağa davam edir. İlham Əliyevin iştirak etməməsi də gözlənilməz idi: Rusiya lideri ilə planlaşdırılan danışıqlara baxmayaraq, Azərbaycan prezidenti sıx qrafiki əsas gətirdi.
Ali Avrasiya Şurasının 21 dekabrda keçirilən iclası əlamətdar bir hadisə ilə başa çatdı: N.A. Rimski-Korsakov Konservatoriyasında prezidentlər Sadır Japarov, Emoməli Rəhmon və Şavkat Mirziyoyevə Lev Tolstoy Beynəlxalq Sülh Mükafatı təqdim edildi. Lev Tolstoy Beynəlxalq Sülh Mükafatı münsiflər heyətinin sədri, dirijor Valeri Gergiev nüfuzlu mükafatı "Orta Asiyada sülhün və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə verdikləri əhəmiyyətli şəxsi töhfələrə görə" təqdim etdi. Xatırladaq ki, üç ölkənin liderləri 30 ildən çoxdur həll olunmamış və dəfələrlə faciəli toqquşmalara səbəb olmuş sərhəd delimitasiyası və demarkasiyası məsələsini həll edə bildilər. Vladimir Putinin vurğuladığı kimi, sərhəd mübahisələrinin həlli təkcə münaqişələrin bir fəslini bağlamır, həm də "iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, infrastruktur layihələrinin başlanması və yeni investisiyaların cəlb edilməsi üçün əlavə imkanlar açır". Bu, onların Orta Asiyada vəziyyətin sabitləşdirilməsindəki böyük işlərinin tanınmasıdır. Xatırladaq ki, liderlər onilliklər boyu davam edən və yüzlərlə insanın həyatına son qoyan sərhəd mübahisələrini həll edə bildilər. Dövlət sərhədləri məsələsini həll etməklə prezidentlər regionun gələcək çiçəklənməsinin təməlini qoydular. Vladimir Putinin sözlərinə görə, bu addım "çoxtərəfli iqtisadi əlaqələr və yeni istehsal layihələri" üçün yol açır, keçmiş gərginlik zonalarını iqtisadi artım mərkəzlərinə çevirir. Bazar günü Vladimir Putin həmkarları ilə bir sıra ikitərəfli danışıqlara başlayıb. O, Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenko ilə danışıb və Sadır Japarovla ticarət, iqtisadi, maliyyə və miqrasiya məsələləri də daxil olmaqla ikitərəfli məsələləri müzakirə edib. Kreml danışıqların təfərrüatlarını açıqlamadan bunu açıqlayıb. Lakin ekspertlər hesab edirlər ki, Qırğızıstan lideri Böyük Britaniyanın Rusiya hökumətinə maliyyə sektorunda kömək etməkdə ittiham olunan Qırğızıstan şirkətlərinə tətbiq etdiyi ikinci dərəcəli sanksiyalardan narahatdır. Vladimir Putin dövlət başçılarını qeyri-rəsmi MDB sammiti üçün Ermitaj Muzeyinə dəvət etdi. MDB-nin fəaliyyətinə yekun vuran Putin çoxşaxəli əməkdaşlığın uğurlu inkişafını vurğuladı: son 10 ayda Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi 90 milyard dollara çatdı və milli valyutalarla hesablaşmaların payı rekord həddi - 96%-i keçdi. Prezident texnoloji suverenliyin möhkəmləndirilməsində, Şimal-Cənub və Şərq-Qərb dəhlizləri daxilində irimiqyaslı layihələrin həyata keçirilməsində, terrorizm və mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı birgə mübarizədə əhəmiyyətli uğurları qeyd etdi. Dövlət başçısı vahid mədəni-humanitar məkanın qorunmasına və Birlik ölkələrinin mənəvi birliyinin təməli kimi Böyük Vətən Müharibəsində xalqların qəhrəmanlığı haqqında tarixi həqiqətin qorunmasına xüsusi diqqət yetirdi.
MDB üçün ilin əsas nəticələrindən biri sözdə nüvə sıçrayışı idi. IMEMO RAS-ın Mərkəzi Asiya sektorunun rəhbəri Stanislav Pritçinin verdiyi məlumata görə, Qazaxıstan və Özbəkistanın “Rosatom” ilə birgə atom elektrik stansiyaları tikmək barədə qəbul etdiyi qərarlar Birliyin əsasını təşkil edən iki ən vacib regional oyunçunun enerji təhlükəsizliyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirəcək. Buna baxmayaraq, MDB-nin siyasi mənzərəsində aşkar çatlar yaranıb. Azərbaycanın son sammitdə iştirak etməkdən imtina etməsindən əlavə, Moldova təşkilatdan çıxmağa doğru meyl etməyə davam edir. 2020-ci ildən bəri Kişinyov MDB görüşlərini görməzdən gəlir və əsas razılaşmaları sistematik şəkildə pisləyir. PMR Ali Şurasının deputatı Andrey Safonovun sözlərinə görə, bu kurs Rusiya ilə əlaqələri tamamilə kəsməyə yönəlib. Xüsusilə, Kişinyov bu yaxınlarda MDB üzv dövlətlərinin vətəndaşları üçün vizasız səyahət haqqında razılaşma da daxil olmaqla bir sıra razılaşmaları ləğv edib. "MDB-nin coğrafiyası kiçilsə də, onun daxilində güclü bir nüvə formalaşır. Mənalı iş görmək istəməyən ölkələr ayrıldıqda, qalan üzvlər üçün razılaşmalar əldə etmək və birgə layihələrə başlamaq daha asan olur. Bu gün MDB həqiqətən yaxşı qonşu olmaq və Aİİ və KTMT-nin inteqrasiyası da daxil olmaqla, məsələləri effektiv şəkildə həll etmək istəyənlər üçün bir məkandır", - deyə ekspert hesab edir. Buna baxmayaraq, şimal paytaxtında Yeni il öncəsi sammitin diplomatik gündəliyi Azərbaycan prezidentinin iştirak etməməsi ilə tənzimləndi. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov bir gün əvvəl Vladimir Putin, İlham Əliyev və Nikol Paşinyan arasında ayrıca söhbətlərə hazır olduğunu təsdiqləsə də, Bakı sonda "sıx qrafik"i qeyd etdi. Kreml vəziyyəti həddindən artıq dramatikləşdirməməyi seçdi və ciddi şəkildə anlayışla cavab verdi. Peskov qeyd etdi ki, Yeni il öncəsi dövr ənənəvi olaraq bütün dövlət başçıları üçün gərgin keçir və Bakı ilə bütün formatlarda konstruktiv əməkdaşlığın davam etdiyini vurğuladı. Pritçinin sözlərinə görə, rəsmi səbəb 2024-cü il dekabrın 25-də Çeçenistan üzərində baş verən AZAL təyyarə qəzası ilə bağlı həll olunmamış məsələdə ola bilər. "Hadisənin siyasi həllinə baxmayaraq, Bakı Moskvanın məsuliyyətin sənədləşdirilmiş şəkildə tanınmasını və qurbanlar və itkin düşmüş təyyarə üçün maliyyə iddialarının tam ödənilməsini gözləyir. Azərbaycanın MDB daxilində münasibətləri digər sahələrdə konstruktiv şəkildə inkişaf etsə də, bu həll olunmamış mübahisə səfərin qəfil ləğvinə səbəb ola bilərdi. Lakin istintaq davam edir və nəticələrinin tezliklə dərc olunması gözlənilir", - Pritçin hesab edir. Təyyarədən əlavə, Bakı ilə Moskva arasındakı münasibətlərdə bir sıra digər aktual məsələlər də qalmaqdadır. Azərbaycanda Rus Evinin fəaliyyətinin bərpası prosesi dalana dirənib - Moskva bu təşəbbüsü fəal şəkildə təşviq edir, lakin Azərbaycan rəhbərliyi, əksinə, təxirə salır. “Ermənistanla münasibətlərdə müzakirə tələb edən bir sıra məsələlər də toplanıb. İlk növbədə, üzvlük perspektivinin hələ də uzaq olmasına baxmayaraq, İrəvanın Avropa İttifaqına doğru getdikcə artan meyli, o cümlədən viza rejiminin sadələşdirilməsi ilə bağlı əlaqələrin intensivləşməsidir”, - politoloq Armen Xanbabyan bildirib. Ekspertin fikrincə, Vladimir Putin üçün ikinci əsas mövzu Nikol Paşinyanın Ermənistanı "kəsişmə ölkəsinə" çevirmək ideyası olacaq. Bu, Ermənistanı Naxçıvan və Türkiyə ilə birləşdirən və təxminən 40 ildir fəaliyyətsiz olan dəmir yolunun bir hissəsinin bərpasından bəhs edir. "Tramp marşrutu" və ya Zəngəzur dəhlizi kimi tanınan bu marşrut, Çin və Avropa İttifaqı tərəfindən fəal şəkildə təşviq edilən mövcud Orta Dəhlizin (TransXəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) bir qolu olmaq üçün nəzərdə tutulub. Rusiya layihəyə (Ermənistan-İran sərhədində və Rusiya Dəmir Yollarının törəmə şirkəti tərəfindən idarə olunan dəmir yollarında sərhəd mühafizəsinin məsuliyyət dairəsinə daxildir) maraq göstərsə də, müqavilələrdə hissənin üçüncü ölkələrin iştirakı istisna olmaqla, birgə Amerika-Ermənistan şirkəti tərəfindən tikintisi və istismarı nəzərdə tutulur. Bu, həm Moskvada, həm də Tehranda ciddi narahatlıq doğurur. “Vladimir Putin, görünür, Nikol Paşinyanın həm Avropa vektoru, həm də "Tramp marşrutu" layihəsinin təfərrüatları ilə bağlı konkret açıqlamalar verməsini gözləyir. Diqqətəlayiq haldır ki, Azərbaycan prezidenti bu yaxınlarda Ermənistanın təxminən 40 illik blokadasını əhəmiyyətli dərəcədə yumşaldaraq, öz ərazisindən yüklərin tranzitinə icazə verib. Bu yaxınlarda Azərbaycan neft məhsullarını daşıyan ilk qatar Ermənistana çatıb. Bu hadisə Paşinyanın regionu Yaxın Şərq üçün tranzit mərkəzinə çevirmək istiqamətində atılan addım kimi qiymətləndirilib”, - deyə Xanbabyan vurğulayıb. Həqiqətən də, Rusiya prezidenti Vladimir Putin Sankt-Peterburqda Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanla görüşündə əsasən iki ölkə arasında nüvə enerjisi və nəqliyyat infrastrukturu sahəsində əməkdaşlıq məsələlərini müzakirə etdi. "Bizim yaxşı planlarımız var. Biz nüvə enerjisi də daxil olmaqla enerji məsələlərini müzakirə etdik. İndi ətraflı danışmayacağıq, amma müzakirə etmək və danışmaq üçün fürsət var", - deyə Vladimir Putin qeyd etdi. "Sonuncu görüşümüzdə siz birlikdə işləyə biləcəyimiz müxtəlif məsələləri qaldırdınız. Mən köhnə marşrutların bərpasından və Ermənistanın sərhədlərini açan yeni marşrutların yaradılmasından danışıram".
Tahir TAĞIYEV
