Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında ticarəti diversifikasiya etmək üçün regional təşəbbüs kimi düşünülmüş Orta Dəhliz güclü qüvvələr arasında qarşıdurma meydanına çevrilib. ABŞ, Çin və Avropa kimi xarici oyunçular bura fəal şəkildə müdaxilə edirlər. Bu fikirlər “Geopolitical Monitor” nəşrində yer alıb.
Nəşr xatırladır ki, Orta Dəhliz əvvəlcə Qazaxıstan, Azərbaycan, Gürcüstan və daha sonra Türkiyə tərəfindən Avropa və Asiya arasında tranzit qovşaqlarının yaradılmasına yönəlmiş layihə kimi ortaya çıxıb: “Bu ölkələr resurs ixracından asılılığı azaltmaq və tranzit vasitəsilə iqtisadi artımı stimullaşdırmaq üçün infrastruktura, o cümlədən Bakı və Aktau limanlarına, həmçinin Bakı-Tiflis-Qars dəmir yoluna sərmayə qoyublar. ABŞ-ın himayəsi altında müzakirə edilən yüksək səs-küylü Zəngəzur dəhlizi sazişi kimi son hadisələr mənzərəni dəyişir. Bu saziş ABŞ-a Azərbaycanın əsas hissəsini Ermənistan vasitəsilə Naxçıvanla birləşdirən strateji hissəni 99 illik icarəyə verir və Amerika regionu sakitləşdirmək üçün bir oyunçu kimi mövqe tutur, bura yalnız kənardan nəzarəti gücləndirir... Avropa dəhlizə alternativ marşrutlar üçün infrastruktura sərmayə qoymaqla bunu Rusiyanın təsirini zəiflətmək yolu kimi görür. Çin xüsusilə şimal marşrutları ilə bağlı problemlər qarşısında Avropaya sabit materik marşrutlarını təmin etmək üçün “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünü genişləndirir. ABŞ Çinin hökmranlığının qarşısını almağa çalışır. Özbəkistan və Türkmənistan kimi regional oyunçular dəhlizdən öz ixraclarını təşviq etmək üçün qapı kimi istifadə edirlər. Ermənistan prosesə ABŞ-ı fəal şəkildə cəlb edir, lakin Rusiya və İran İslam Respublikası ilə münasibətləri gərginləşdirmək riski daşıyır.
Bununla belə, heç kim bütün dəhlizə həqiqətən nəzarət etmir: Qazaxıstan, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə yerli nəzarəti saxlayır”. Bununla yanaşı, bu xətdə Azərbaycanın üstün mövqeyi də dünyada qəbul edilir. Qeyd edək ki, Azərbaycan Xəzər regionunu Orta Dəhlizin əsas logistika mərkəzinə çevirir.Qeyd edək ki, bu məsələyə prezident İlham Əliyev Xəzər Siyasət Mərkəzinin təşkilatçılığı ilə keçirilmiş “Orta dəhliz boyunca: bağlantı, maliyyə və enerji” mövzusuna həsr olunmuş 6-cı Xəzər Biznes Forumunun iştirakçılarına müraciətində də toxunub: “Azərbaycan Orta Dəhliz üzərində yerləşən nəqliyyat infrastrukturuna, xüsusilə də dəniz limanına, gəmiqayırma zavoduna, dəmir yolu və digər logistik infrastruktura böyük investisiyalar yatırıb”. Qeyd olunub ki, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Xəzər yük donanması – bütün bunlar Orta Dəhlizin funksionallığını təmin edən vacib nəqliyyat infrastrukturlarıdır: “Orta Dəhlizin Azərbaycan seqmentində infrastrukturun təkmilləşdirilməsi, rəqəmsallaşdırılması, modernləşdirilməsi və ötürücülük qabiliyyətinin genişləndirilməsi prosesi hazırda da davam etməkdədir. Son üç ildə Orta Dəhliz üzrə Azərbaycan vasitəsilə yükdaşımalarının həcmi təxminən 90 faiz artmış, yüklərin keçid müddəti əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır. Aparılmış hesablamalara əsasən 2030-cu ilədək Orta Dəhlizin yük daşıma qabiliyyətinin 2021-ci il ilə müqayisədə 3 dəfə artacağı, yüklərin keçid müddətinin isə 2 dəfə azalacağı gözlənilir”.
Xatırladaq ki, Azərbaycan Orta Dəhlizin mərkəzi həlqələrindən biridir. Xəzər dənizi sahilində yerləşən ölkə həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində strateji körpü funksiyasını yerinə yetirir. Müvafiq layihələr Azərbaycanın bu dəhlizdə rolunu gücləndirən əsas infrastruktur dayaqlarıdır. Azərbaycanın Xəzəryanı ən iri logistika mərkəzi olan Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı Orta Dəhlizin effektivliyini artırır. Limanın illik yükaşırma gücü 15 milyon tona qədərdir və bu rəqəmin mərhələli şəkildə artırılması planlaşdırılır. Bundan əlavə, liman ətrafında yaradılan “Ələt Azad İqtisadi Zonası” beynəlxalq ticarət şirkətləri üçün əlverişli şərait formalaşdırır. Bu zonanın fəaliyyəti Azərbaycanı regionun əsas logistika mərkəzinə çevirməkdədir. Azərbaycan yalnız nəqliyyat deyil, enerji sahəsində də Avropanın etibarlı tərəfdaşıdır. Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi ilə Avropaya enerji daşıyan Azərbaycan, Orta Dəhliz vasitəsilə də malların daşınmasına xidmət edir. Bu iki istiqamətin sinerjisi ölkənin beynəlxalq nüfuzunu gücləndirir, iqtisadi potensialını artırır və geosiyasi çəkisini möhkəmləndirir. Azərbaycan Orta Dəhlizin inkişafında yalnız infrastruktur layihələri ilə deyil, həm də diplomatik təşəbbüsləri ilə seçilir. Bakı bu marşrutun inkişafı üçün Qazaxıstan, Türkiyə və Gürcüstanla fəal əməkdaşlıq edir. Tranzit rüsumlarının azaldılması, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və rəqəmsal logistika sistemlərinin tətbiqi Azərbaycanın təşəbbüskarı olduğu addımlar sırasındadır. Hazırda dünya geosiyasətində baş verən dəyişikliklər Orta Dəhlizin əhəmiyyətini daha da artırıb. Rusiya üzərindən keçən şimal marşrutunun riskləri fonunda Orta Dəhliz Çindən Avropaya daşınmalar üçün ən etibarlı alternativ kimi qəbul olunur. Azərbaycan isə bu dəhlizin ən sabit və təhlükəsiz həlqəsi sayılır. Ümumiyyətlə, Orta Dəhliz XXI əsrin ən mühüm nəqliyyat layihələrindən biridir və Azərbaycanın bu dəhlizdəki mövqeyi onun iqtisadi, siyasi və geostrateji gücünü daha da artırır. Bakı bu marşrutun inkişafına infrastruktur layihələri, diplomatik təşəbbüslər və regional əməkdaşlıq vasitəsilə töhfə verir. Azərbaycanın Orta Dəhlizdə oynadığı rol ölkəni təkcə regionun deyil, həm də Avrasiyanın aparıcı logistika və ticarət mərkəzinə çevirir.
Nahid SALAYEV
