Yaxın Şərqdə xüsusi diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri də Suriya və İsrail arasında cərəyan edən proseslərdir. Bu iki ölkə arasında münasibətlərin normal məcrada inkişafı Azərbaycanın da xüsusi maraq dairəsində yer alır və rəsmi Bakı qeyd edilən istiqamətdə fəaliyyət göstərir. Elə prezident İlham Əliyev də Səudiyyə Ərəbistanının “Əl-Ərəbiyyə” telekanalına müsahibəsində İsrail ilə Suriya arasında münasibətlərin normallaşması üçün imkanlar olduğunu hesab etdiyini bildirib:
“Suriyada yeni hökumət iqtidara gəldikdə, Azərbaycan bunu böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşıladı və sözsüz ki, dəstəklədi. Bu ilin aprelində Türkiyədə mənim Əhməd Əl Şaraa ilə görüşüm oldu və onu səfərə dəvət etdim. O da Azərbaycana rəsmi səfər etdi. Biz Suriyaya humanitar yardım etməyə başladıq. Mən Suriyaya necə faydalı olacağımızı, onlar üçün nə edə biləcəyimizi öyrənmək üçün Baş nazirin müavininin rəhbərlik etdiyi böyük bir qrupu oraya göndərdim. Biz uzun illər boyu əziyyət çəkmiş bu ölkə, onun xalqı üçün yalnız sülh istəyirik. Biz onların sülh içində yaşamalarını və orada inkişafı görmək istəyirik. Beləliklə, işlər başlayıb".
Dövlət başçısı həmçinin xatırladıb ki, Suriya ilə İsrail rəsmiləri arasında danışıqlar Azərbaycanın vasitəçiliyilə baş tutub: “Suriya ilə İsrail rəsmiləri arasında danışıqlar bizim vasitəçiliyimizlə baş tutdu. Biz ətrafımızda sülhün olmasını istəyirik. Təcavüz və müharibədən əziyyət çəkən ölkə və xalq olaraq biz qaçqınlığın, evsizliyin, qaz, elektrik enerjisinə, suya və ya qidaya malik olmamağın nə olduğunu başa düşürük. Biz uzun illərdir ki, donor ölkə kimi fəaliyyət göstəririk. Biz təxminən 100, 80-dən çox ölkəyə maliyyə dəstəyi, humanitar dəstəyi təmin edirik. Bizim məqsədimiz yalnız normallaşma prosesinə və İsrail ilə Suriya arasında proqnozlaşdırılabilən vəziyyət yaratmağa kömək etməkdən ibarət idi. Əgər biz buna azacıq da olsa, kömək edə bildiksə, buna şadıq. Biz münasibətlərin normallaşması üçün potensialın mövcud olduğunu görürük və bu da Yaxın Şərqə sülhün, proqnozlaşdırmanın əlavə elementlərini gətirəcək”. Hesab edilir ki, Azərbaycanın Suriya və İsrail arasında vasitəçilik missiyasını davam etdirməsinə indi daha böyük ehtiyac var. Çünki son hadisələr Yaxın Şərqdə münaqişənin deeskalasiyası mövzusunu bir daha ön plana çıxarıb. Suriyanın müvəqqəti prezidenti Əhməd əl-Şaraa ilə ərəb mediasının nümayəndələri arasında keçirilən görüşdən sonra məlum olub ki, Dəməşq İsrail və Suriya arasında yeni ikitərəfli təhlükəsizlik sazişi üzərində işləyir. Təklif olunan sənədin mərkəzi əsasının Colan təpələrinin Suriya hissəsi boyunca demarkasiya xəttinə qayıdış olduğu bildirilir ki, bu da sərhəddə vəziyyətin sabitləşdirilməsi və potensial gələcək nizamlanmaya doğru addım kimi şərh edilir. Cəmi bir ay əvvəl atəşkəs, heç bir razılaşma imzalamaq belə ağlasığmaz görünürdü. Çünki İsrail Dəməşqdəki prezident sarayına və Suriyadakı hərbi hədəflərə Əl-Şaraa ordusu ilə Təl-Əvivin üstünlük verdiyi druzlar arasında toqquşmalara görə zərbələr endirib. Amma bu gün Suriya lideri artıq Yaxın Şərq ölkələrinin iqtisadi inteqrasiyasının vacibliyindən və İsraillə Suriyanın və regionun maraqlarına cavab verəcək istənilən razılaşmanı dəstəkləməyə hazır olmasından danışır. Şübhəsiz ki, bu prosesdə Azərbaycanın vasitəçiliyi ilə reallaşan Suriya ilə İsrail rəsmiləri arasında danışıqlar da az rol oynamayıb. İndi “Kanal 12”nin məlumatına görə, İsrail tərəfi təkcə gərginliyin azaldılması deyil, həm də xarici təhlükə riskini azaltmaq üçün nəzərə alınmalı olan şərtləri özündə əks etdirən saziş layihəsini nəzərdən keçirir. Müvafiq şərtlərin yerinə yetirilməsi müqabilində Dəməşq ABŞ və Fars körfəzi ölkələrindən maliyyə yardımı ala bilər ki, bu da mahiyyət etibarilə təhlükəsizliyi iqtisadi prioritetlərlə əlaqələndirir.
Düzdür, sentyabrın 25-də Nyu-Yorkda ABŞ prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə gözlənilən sazişin imzalanması ilə bağlı məlumat regionda xarici vasitəçilərin və korporativ diplomatiyanın rolu ilə bağlı bir sıra suallar yaradır. Həmçinin, Əl-Şaraanın BMT Baş Assambleyasındakı çıxışının hazırlanmasına istinadlar prosesi ictimailəşdirmək və normallaşma üçün siyasi iradə nümayiş etdirmək niyyətini vurğulayır. Eyni zamanda, yerdəki fon nəzərə alınmalıdır. İsrail ordusunun bufer zonada və Dəra və Quneytradakı nəzarət-buraxılış məntəqələrində hərəkətləri ilə bağlı xəbərlər, rəsmilərin dediyinə görə, Colan təpələri və İsrailin şimalını qorumaq məqsədi daşıyan əsas nöqtələrdə nəzarətin davam etdirildiyini göstərir.Suriya isə öz növbəsində öz suverenliyini müdafiə etmək əzmində olduğunu bir daha təsdiq edir. Bu, dialoq istəyi ilə faktiki reallıqların yerdə saxlanması arasında gərginlik yaradır. Əl-Şaraa Colan təpələrinin qaytarılmasından və 1974-cü ildə imzalanan razılaşmanın həyata keçirilməsindən əvvəl sülh razılaşmasının mümkünlüyünü istisna edib. Real razılaşmanın əldə olunması şansları nə qədərdir? Daxili qeyri-sabitliyi və mürəkkəb geosiyasi vəziyyəti, eləcə də regional icmalar daxilində Suriya-İsrail dialoqunun qavranılması ilə bağlı riskləri nəzərə alaraq, çox güman ki, tərəflər yalnız deeskalasiya və yeni zərbələrin qarşısının alınması, qüvvələrin silahsızlaşdırılmış zonalardan tam çıxarılması və uzunmüddətli etimadın möhkəmliyinə dair razılaşacaqlar. Təhlükəsizliyi müşayiət edə biləcək iqtisadi dəstəyin həcmi tərəfdaşlar arasında etimaddan və xarici güclərin Suriyanın infrastrukturunun və iqtisadiyyatının bərpası üçün yardım üçün şəffaf və uzunmüddətli şərtlər təqdim etməyə nə dərəcədə hazır olmasından asılıdır. Bu kontekstdə maliyyə komponenti həm Dəməşq üçün həvəsləndirici amil, həm də şərtlər siyasi kompromis kimi şərh edilərsə, regionda tez-tez tənqidi reaksiyalar doğuran risq elementi rolunu oynaya bilər.
Nahid SALAYEV
