Son illərdə beynəlxalq miqyasda mövqeləri daha güclü hala gələn Azərbaycan və Türkiyəyə qarşı ikili standartların tətbiqinə hələ də son verilmir. Bu hal Kanadının timsalında yenidən özünü qabarıq büruzə verməkdədir.
Məlumatlara görə, Kanada NATO üzvü Türkiyəyə bəzi hərbi avadanlığın və texnologiyaların ixracını dayandırıb. Bundan əvvəl bu ölkədə Kanada dron texnologiyasından Qarabağ mühariibəsində istifadə edilib-edilmədiyinə dair araşdırma aparılmışdı. Hələ sözügedən təhqiqatdan əvvəl, ötən ilin oktyabrında Türkiyəyə hərbi ixrac lisenziyalarının bəziləri ləğv edilmişdi. İndi Kanada tərəfi bildirir ki, Türkiyə Azərbaycana hərbi dronlarla dəstək verməklə həmin lisenziyaların şərtlərini pozub. Kanadanın xarici işlər naziri Mark Qarnu bu xüsusda bildirib: “Bu təhqiqat zamanı Türkiyəyə ixrac edilmiş Kanada texnolgiyasından Dağlıq Qarabağda istifadə edildiyinə dair sanballı sübutlar aşkar edilib. Buna görə mən 2020-ci ilin payızında dayandırılmış ixracın tam ləğv olunmasına qərar vermişəm”. Nazir bildirib ki, Kanada texnologiyalarından belə istifadə Türkiyənin müqavilə şərtlərini pozması kimi qiymətləndirilir. Qarnu vurğulayıb ki, bu qərar barəsində türkiyəli həmkarı Mövlud Çavuşoğlu ilə danışıb və ona gələcəkdə müdafiə ixracı avadanlığından istifadə mexanizminə dair dialoq təklif edib.
Qeyd edək ki, Kanada tərəfindən tətbiq edilən qadağa hərbi avadanlıq və texnologiyaların ixracına dair 29 lisenziyaya şamil edilir. Bura Türkiyənin döyüş dronlarında istifadə edilən kameralar da daxildir. Kanadanın apardığı təhqiqat göstərib ki, Türkiyənin “Bayraktar TB2” dronlarının təsvirləmə və hədəfləmə sistemləri Kanadanın “L3Harris Wescam” şirkəti tərəfindən hazırlanır. Bu da qeyd olunur ki, Kanada kamera sistemi müstəsna olaraq Türkiyə dronlarında istifadə olunur, lakin sensorların Azərbaycana ixraçı üçün heç bir lisenziya verilməyib. Kanada bundan əvvəl, 2019-cu ildə Türkiyənin kürd qüvvələrinə qarşı şimali Suriyaya hərbi müdaxiləsi zamanı da hərbi avadanlıq ixracı lisenziyalarının dayandırlıması qərarı vermişdi. Həmin məhdudiyyətlər sonradan yumşaldılsa da, Qarabağ müharibəsinin gedişində yenidən sərtləşdirilib. Ekspetlər qeyd edir ki, burada yenidən ikili standartlara yol verilib. Ən azı o baxımdan ki, Türkiyə dronları hansısa qanunsuz fəaliyyətdə yox, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində istifadə edilib. Bu ərazi bütövlüyünü isə Kanada da tanıyır. Bu səbəbdən Kanada tərəfindən atılan addım ikili stnadartlardan başqa bir şey deyil.
Digər tərəfdən, Türkiyə “Bayraktar TB2” dronlarını Ukraynaya da satır. Amma “Bayraktar TB2” dronlarının Ukraynaya satılmasına görə Kanada hansısa irad bildirmir. Elə bu günlərdə Ukrayna müdafiə naziri Andrey Taran Türkiyənin milli müdafiə naziri Hulusi Akarla görüşündə "Bayraktar" PUA-larının tədarükünü, layihələrin inkişaf etdirilməsi məsələsini müzakirə edib. Ukrayna Müdafiə Nazirliyinin mətbuat xidmətinin bu xüsusda məlumatında deyilir:"Nazirlər hərbi-texniki əməkdaşlığın ikitərəfli inkişafı məsələsini ayrıca müzakirə etdilər. Söhbət zamanı ötən ilin dekabrında imzalanmış "korvet" sinifli gəmilərin tikintisi, "Bayraktar" pilotsuz uçuş aparatlarının və hərbi sursatların tədarükü barədə müqavilələrin gerçəkləşdirilməsi, eləcə də digər, xüsusilə aviasiya sahəsində layihələrin inkişafı perspektivləri nəzərdən keçirilib". Qeyd olunur ki, Türkiyə və Ukraynanın müdafiə nazirləri müdafiə sahəsində ikitərəfli əməkdaşlığın inkişafında irəliləyiş olduğunu vurğulayaraq, onların bundan sonra da dərinləşdirilməsi barədə razılığa gəliblər. Artıq rəsmi məlumatlara əsasən, Ukrayna Türkiyədən 6 ədəd “Bayraktar TB2” dronlarını alıb. Amma bu məsələdə yenə də Kanada susqunluq nümayiş etdirir. Halbuki, “Bayraktar TB2” dronlarının Azərbaycana satılması Kanadını heç bir əsas olmadan ciddi narahat edir. Elə bu da ikili standartların bariz nümunəsidir. Amma Kanada olmadan da Türkiyə “Bayraktar TB2” dronlarını istehsal etməyə davam edəcək. Dronları inkişaf etdirən Türkiyə Kanada, İsrail və ABŞ-a bağlı qalmaq istəmir və qabaqcıl texnologiyalara əsaslanan yeni cihazlar istehsal edir. Dron üzrə amerikalı hərbi mütəxəssis Daniel Qettinger müxtəlif növ aparatlar istehsal edən Türkiyənin bu sahədə getdikcə artan rolunu qeyd edir: “Türkiyə ordusunun PKK ilə mübarizədə tez-tez dronlardan istifadə etməsi onların istehsalına əhəmiyyətli təsir göstərib.
Ankara ABŞ-dan ilk PUA-larını məhz terrorçuluğa qarşı siyasəti çərçivəsində idxal edib. Türkiyə ABŞ-dan aldığı “GNAT 750” donlarının köhnəlməsinin ardınca, 2000-ci ildən etibarən İsrailə üz tutdu. Ancaq buradan alınan “Heron” tipli PUA-larla daima problemlər yaşanırdı. Bəzi dronlar qəzaya uğrayaraq yararsız hala gəldi, digərləri isə texniki səbəblər üzündən uça bilmədi. Buna görə “Heron”ların bir hissəsinin İsrailə qaytarılmasına qərar verildi. "Mavi Marmara" ilə bağlı 2010-cu ildə İsraillə yaşanan böhran və ABŞ Konqresində “Predator” və “Reaper” tipli dronların satışının bloklanması Türkiyəni daxili istehsalın inkişafına vadar etdi. TUSAŞ və “Baykar” şirkəti Türkiyənin aparıcı dron istehsalçılarıdır. PUA istehsal edənlər arasında həmçinin “Vestel” və STM şirkətləri də var. “Baykar”ın istehsal etdiyi “Bayraktar TB2” pilotsuz təyyarəsi ən yaxşı dronlardan biri kimi tanınır. Türkiyə onun istehsalını yalnız öz imkanları hesabına davam etdirmək gücündədir”. “Forbes” dərgisi isə yazır ki, Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan Ermənistanın ordusunu məhv etmək üçün “Bayraktar TB2” pilotsuz təyyarəsi ilə yanaşı, İsraildən alınan “Harop”dan da istifadə edib: “Azərbaycan XXI əsrdə kiçik ölkələrin bərabərgüclü və ya daha güclü rəqiblər qarşısında qətiyyətlə üstünlük əldə etmək üçün bu cür inkişaf etmiş silah sistemlərindən istifadə edən bəlkə də ilk ölkə olduğunu qəti şəkildə sübuta yetirdi. Necə olur-olsun, yekunda keçən il Azərbaycan müasir müharibələrdə kiçik ölkələri qiymətləndirməməyin düzgün olmadığını açıq şəkildə nümayiş etdirdi”.
Nahid SALAYEV
