İşğal dövründə ermənilərin ən dəhşətli vandalizm aktları törətdikləri ərazilərimizdən biri Ağdamdır. Artıq Ağdam da, digər rayonlarımız kimi, işğaldan azad olunub. Məlum olduğu kimi, Ağdam işğalda olduğu dövrdə erməni arxeoloqu Hamlet Paqosyanın rəhbərliyilə burada qanunsuz arxeoloji qazıntılar aparılıb.
Mifik “Tiqranakert” axtarışında olan Paqosyan və onun dəstəsi bu şəhəri tapmaq üçün Ağdamın Şahbulaq qalasının ətrafını tamamilə dağıdıb, viranə qoyub. Məsələ burasındadır ki, Şahbulaq ərazisində Pənahəli xanın 1750-ci illərdə tikdirdiyi qalanın qalıqları üzərində ermənilər yeni qala inşa edərək tarixiliyinə xələl gətirib, qalanın içində qondarma “Tiqranakert” adlı muzey yaradıblar.
Şahbulaq ərazisində aparılan arxeoloji qazıntıların nəticələri həmin muzeydə yerləşdirilib. Ermənilər Ağdamı təhvil verərkən muzeyin eksponatlarını da özləri ilə apararaq talan ediblər.
Ermənilər Ağdamı tərk edərkən Şahbulaqda yerləşən muzeyi də dağıdıblar. Muzeyin inventarı dağıdılıb, binaya zərər vurulub.
Muzeydə XI-XII əsrlərə və daha qədim dövrlərə aid eksponatlar olub. Bunu muzeyin ərazisində qalan kiçik kağız lövhələrdən də görmək olur.
Qeyd edək ki, ermənilərin “Tiqranakert” adlandırdığı yer Şahbulaq ərazisindəki qədim şəhər qalıqlarıdır ki, onlar bu xarabalıqların həmin mifik şəhər olduğunu iddia edirlər.
Məsələ burasındadır ki, ermənilər Ağdamı tərk edərkən Şahbulaq qalasına aid bütün eksponatlarla yanaşı, qanunsuz arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə etdikləri materialları da İrəvana daşıyıb aparıblar.
Arxeoloqlar hesab edirlər ki, ermənilərin oğurlayaraq apardıqları bu eksponatların geri qaytarılması prosesi baş verməlidir. Ermənilərin Şahbulaq qalasında və onun ətrafında apardıqları qanunsuz arxeoloji qazıntılardan əldə etdikləri sərvətləri sərgiləmək üçün “Tiqranakert” muzeyi yaradıblar.
Arxeoloqlar bizimlə söhbətdə bildirdilər ki, erməni alimləri hələ Sovet dövründən Qarabağ ərazisində “qədim erməni şəhərləri” axtarıblar, lakin onlar belə bir şəhər aşkarlaya bilməyiblər. Buna baxmayaraq, onlar özlərindən sonra bir sıra axtarış planları qoyublar ki, gələcək alimlər “bu şəhərləri axtarıb tapsınlar”. Alimlər deyirlər ki, Qarabağ ərazisində aşkarlanan şəhər qalıqlarının, kurqanların, maddi mədəniyyət abidələrinin hamısı Azərbaycan xalqına aiddir. Alimlərimizin fikrincə, o vaxt erməni alimləri də bilirdilər ki, Qarabağda, bütövlükdə isə Qafqazda “qədim erməni şəhəri” axtarmaq faydasızdır, lakin onlar buna baxmayaraq, özlərindən mifik şəhərlər, ərazilər “yaradırdılar”.
“Erməni tərəfi həmin ərazidə qanunsuz qazıntı işləri aparıb, aşkar olunmuş tikinti qalıqlarının görünüşünü dəyişib”
4-6 dekabr tarixlərdə Ağdam və Xocavənd rayonlarına bir qrup tədqiqatçı alimlə birlikdə səfər edən Qafqaz Tarixi Mərkəzinin direktoru Rizvan Hüseynov baki-xeber.com-a bildirdi ki, Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Dağlıq Qarabağ və ona bitişik 7 rayonun ərazisinin işğalı zamanı Azərbaycan xalqına məxsus çoxsaylı tarixi abidə məhv edilib. “Demək olar ki, bütün məscidlər dağıdılıb, qədim alban kilsələrində isə onların erməni abidəsi kimi təqdim edilməsi üçün saxtalaşdırma - “bərpa” işləri aparılıb”.
Rizvan Hüseynov qeyd edib ki, səfərin əsas məqsədi 30 ilə yaxın müddətdə işğalçıların həyata keçirdikləri saxtakarlıqları aşkar etmək, mədəni irsimizin hazırkı vəziyyətini öyrənməkdir: “Azərbaycan ərazisində mövcud olan bütün mədəni irs nümunələri xalqımıza məxsusdur. Bura həm müsəlman, həm də xristian dini abidələri daxildir. Ona görə ki, bu yalnız dini deyil, həm də mədəni irsdir. Mədəniyyət Nazirliyi və Müdafiə Nazirliyinin dəstəyilə Ağdam və Xocavənd rayonlarının ərazilərində olduq. Səfər çərçivəsində Qarabağ xanlığının yaradıcısı və ilk hökmdarı Pənahəli xan tərəfindən inşa etdirilən Şahbulaq qalasına, habelə ermənilərin bu tarixi abidədən bir qədər aralıda qanunsuz olaraq apardıqları arxeoloji qazıntı işlərinin görüldüyü əraziyə də baş çəkdik. Baxış zamanı Şahbulaq qalasının orijinal şəklində qorunub saxlanmadığı, işğalçıların bu tarixi abidə üzərində də saxtakarlıq etdiyi ortaya çıxıb. Onlar Şahbulaq qalasını “bərpa” edərək muzey kompleksinə və Şərq memarlığı kimi stilizə edilmiş həyətyanı bir restorana çevirərək istifadə ediblər. Bərpa işləri adı altında müasir avadanlıqlarla kəsilmiş daşlardan, beton, sement qarışığından istifadə olunub. Eyni zamanda, yaxınlıqda Şahbulaq qalasına aid tikililərin qalıqları var. Erməni tərəfi həmin ərazidə qanunsuz qazıntı işləri aparıb, aşkar olunmuş tikinti qalıqlarının görünüşünü dəyişib, yeni bir memarlıq görünüşü verərək köhnə elementləri yeniləri ilə əvəz edib. Beləliklə, guya antik dövrə aid bir şəhərin – “Tiqranakert” adlandırdıqları şəhərin qalıqlarını ortaya çıxarıblar”.
Rizvan Hüseynov bildirir ki, bu yerin nəinki uydurma “Tiqranakert”lə, heç antik dövrlə əlaqəsi yoxdur: “Ermənilər isə hətta antik dövrdə xristianlıqda mövcud olmayan xaç qoymağı “bacarıblar”. Əvvəllər qübbəli, Şərq memarlıq üslubuna sahib olan kiçik binalardan birini dağıdaraq divarları erkən xristian kilsəsi olaraq göstərməyə çalışıblar. Ancaq qeyd etdiyim kimi, bu, Şahbulaq qalası yaxınlığındakı digər tikililərin xarabalıqlarıdır”.
Mütəxəssis işğal altında saxlanmış ərazilərdə Qafqaz Albaniyası dövrünə aid olan dini abidələrin əksəriyyətinin erməni məbədlərinə və monastırlarına çevrildiyini deyir: “İslam dininə məxsus irs nümunələri tamamilə məhv edilib. 67 məsciddən 63-ü tamamilə dağıdılıb, Ağdamın mərkəzində yerləşən Cümə məscidi və digər məscidlərimizdən tövlə kimi istifadə olunub. Pravoslav kilsələri də eyni aqibəti yaşayıb. Xocavənd bölgəsindəki Kuropatkino kəndində vaxtilə molokan ruslar yaşayıblar. Müharibə zamanı kənd ermənilər tərəfindən işğal edilib, rus əhalisi qovulub və XIX əsrin sonlarına aid kilsə dağıdılıb. İndi kilsənin fasadının yalnız bir hissəsi qalıb”.
Rizvan Hüseynov Ermənistan Respublikası tərəfindən beynəlxalq hüquqa, müvafiq konvensiyalara zidd olaraq zəbt etdiyi Azərbaycan ərazilərində qanunsuz arxeoloji qazıntı və bərpa işlərinin müharibə cinayətləri olduğunu bildirir: “Təəssüf ki, bu qanunsuz arxeoloji qazıntı və tədqiqat işlərində müxtəlif xarici ölkələrin mütəxəssisləri də iştirak ediblər. Xocavənd rayonu ərazisində yerləşən Azıx mağara düşərgəsində aparılan qazıntılar da bu qəbildəndir” - deyə mütəxəssis qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
