Rusiya prezidenti Vladimir Putin illik mətbuat konfransında Qarabağ münaqişəsi barədə danışarkən, yenə “Sumqayıt hadisələrini” yada salaraq, Qarabağ münaqişəsinin məhz 1988-ci ilin fevralında baş verən həmin olaylardan start götürdüyünə eyham vurub. Bu ilk belə hal deyil və Putin, demək olar, hər dəfə münaqişə barədə danışanda Sumqayıtı yada salır. Bununla da bir növ tarixə özünəməxsus formada “ekskurs” edən Rusiya prezidenti münaqişəni məhz milli zəmində yaranmış etnik mübahisə kimi qələmə verərək, onun çətinliyini və dərinliyini sübut etməyə çalışır. Hətta ona verilən sualın Qarabağ münaqişəsinin tarixinə heç bir aidiyyəti olmasa da, Putin hər dəfə Sumqayıtı yada salmaqla, bir növ, “birinci kim başlayıb” sualına Rusiyaya və onun Ermənistandakı qulbeçələrinə sərf edən formada cavab vermiş olur.
Məlum məsələdir ki, reallıqda bu münaqişə, etnik qarşıdurmadan daha çox, ermənilərin Azərbaycan torpaqlarını zəbt etmək istəyi səbəbindən ortaya çıxan və Dağlıq Qarabağ başda olmaqla, ərazilərimizi özününküləşdirmək məqsədi güdən təcavüzün nəticəsidir. Belə olan halda, Putinin münaqişənin tarixini məhz “Sumqayıt hadisələri”nə yönəltmək cəhdində daha hansı məqsədlər ola bilər?
“Putinin özünə də yaxşı məlumdur ki, ilk olaraq məhz azərbaycanlılar 1987-ci ildə Ermənistandan qovulmağa başlamışdı”
AVCİYA-nın vitse-prezidenti, tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı “Bakı Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, onun özü Sumqayıt hadisələrinin canlı şahidi olub: “Mən o vaxt da Sumqayıtda yaşamışam. Oradakı ali məktəbdə dərs deyirdim. Hadisələrin şahidi kimi deyə bilərəm ki, həmin hadisələr birbaşa Azərbaycana və bizim millətə qarşı yönələn provokasiya idi. Ermənilərlə bizim aramızda olan münaqişənin tarixini zaman-zaman saxtalaşdırmağa çalışıblar. İstəyiblər ki, onun köklərini yanlış istiqamətə yönəltsinlər. Münaqişənin dərin kökü gedib Birinci Pyotra ermənilərin etdiyi müraciətə çıxır. Ondan sonra ermənilərin mərhələ-mərhələ bu ərazilərə köçürülməsi başlandı. Türkmənçay müqaviləsindən sonra isə bu proses daha da intensivləşib. Həmin müqavilənin şərtlərində ermənilərin İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ xanlıqları ərazisinə yerləşdirilməsi məsələsi öz əksini tapıb. Rus tarixçilərinin özləri də yazır ki, 1913-cü ildə Qafqazda 1 milyon 500 min erməni olubsa, onların bir milyonu məhz ruslar tərəfindən ora köçürülüb. Onları bu ərazilərə müsəlman əhalini təzyiq altında saxlamaq məqsədilə köçürüblər. İlk dəfə ermənilərlə bizim aramızdakı böyük münaqişə 1905-ci ilin 6-9 fevralında baş verib. Çar Rusiyası Bakıda fəhlələrin üsyanının qarşısını almaq üçün Bakıda erməni-müsəlman qırğını törətdi. Üç gündən sonra münaqişəni yatırdı və iki xalqa sübut etməyə çalışdı ki, güya o olmasa bu iki xalq bir-birini qırar. Putin əslində məsələnin kökünü buralarda axtarmalıydı. Sumqayıt hadisəsi də 3 gün davam etdi. Şəhərdəki təxribat tam başa çatandan sonra ora rus desantları yeridildi. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi isə Sumqayıtdakı hadisələrdən əvvələ təsadüf edir. Putinin özünə də yaxşı məlumdur ki, ilk olaraq məhz azərbaycanlılar 1987-ci ildə Ermənistandan qovulmağa başlamışdı və 1988-ci ilin yanvar-fevral aylarında bu proses nəzarətdən çıxaraq vəhşiliklərlə, qətllərlə müşayiət olunma mərhələsinə keçdi. Bu səbəbdən də yaxşı olar ki, Putin bu məsələdə bir az obyektiv olsun”.
Ekspertin sözlərinə görə, Putin bu məsələlərdə yaddaşını təzələmək üçün daha dəqiq mənbələrə müraciət etsə, daha yaxşı olar.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
