Bu gün hökumətin xüsusi diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri də ölkədə nağdsız əməliyyatların həcminin artırılmasıdır. Bu istiqamətdə görülən işlər əslində müəyyən nəticələr verir, lakin nağdsız ödənişlərin həcmi hələ də yetərli sayılmır.
Düzdür, real vəziyyətin təhlili göstərir ki, qeyri-nağd ödəmələrin həcmində artım dinamikası müsbətdir. Belə ki, Azərbaycanda cari ilin yanvar-mart ayları ərzində bankomat və pos-terminallar vasitəsilə ümumilikdə 257 milyon manat həcmində 3,782 milyon əməliyyat həyata keçirilib. Mərkəzi Bankın hesabatına əsasən, nağdsız əməliyyatların həcmi əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 82 milyon manat və ya 46,86% artıb. Əməliyyatların 189 milyon manatı pos-terminallar, 68 milyon manatı bankomatlar vasitəsilə həyata keçirilib. Beləliklə, pos-terminallar vasitəsilə nağdsız ödənişlərin həcmində 88 milyon manat və ya 87,13% artım, bankomatlar vasitəsilə ödənişlərdə isə 6 milyon manat və ya 8,11% azalma qeydə alınıb.
Ekspertlər isə hesab edir ki, hökumətin şəffaflığı artırmaq istiqamətində atdığı addımlar, həmçinin Azərbaycana gələn əcnəbi turistlərin sayının artması fonunda nağdsız ödənişlərin miqdarının daha da yüksəlməsinə ciddi ehtiyac var. Qeyd edək ki, xüsusən Avropadan gələn turistlər Azərbaycanda nağdsız ödənişlərdən istifadə etməkdə maraqlıdır. Avropanın özündə isə nağd pullardan istifadə gedərək azalır. Məsələn, İsveç Mərkəzi Bankının verdiyi məlumata görə, ölkədə dövriyyədə olan əskinas və qəpik sayı 1990-cı illərin əvvəlində olduğu səviyyəyə enib və 2017-ci ilin birinci rübündə 56,8 milyard kron, yaxud da təqribən 6,4 milyard dollar təşkil edib. Bununla yanaşı, ümumi pul kütləsi, həmçinin nağdsız ödənişlər artmağa davam edib. Nəticədə nağd pulların payı 2% enib. 2007-ci ildən bu günə qədər isə dövriyyədə olan əskinas və qəpik dəyəri təqribən 40% azalıb. Ölkənin SEB, "Swedbank", "Nordea Bank" kimi nəhəng banklarında, demək olar ki, nağd pulla hər hansı bir əməliyyat həyata keçirilmir. Banklar ödəniş prosesini icra etmək üçün, plastik kartlarla yanaşı, "Swish" adlı mobil tətbiqetmə yaradıblar və 10 milyon isveçlidən yarısı tətbiqetmədən istifadə edir.
Azərbaycanda da analoji təcrübədən istifadə zəruri sayılır. Belə vəziyyət nağd pul çapına ayrılan xərclərin də miqdarının azalması deməkdir. Digər tərəfdən, qeyd olunduğu kimi, bu vəziyyət şəffaflığın artmasına, həmçinin vergi daxilolmalarının həcminin yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Bu arada onu da xatırladaq ki, bir neçə gün əvvəl prezident İlham Əliyev "Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişikliklər edilməsi haqqında" qanunu imzalayıb. Artıq qanuna əsasən, həm ödəmələr, həm də dövriyyəsindən asılı olaraq müxtəlif qurumların maliyyə əməliyyatları nağdsız qaydada aparılmalıdır. Əks halda qanunu pozanları böyük həcmdə maliyyə sanksiyaları gözləyir. Ekspertlər hesab edir ki, bu hal nağdsız ödənişlərin həcmini, xüsusən də pos-terminallardan istifadəni genişləndirəcək. Bu hal həm də əcnəbi turistlərin daha çox həcmdə nağdsız ödənişlərdən istifadə etməsinə imkan verəcək.
İqtisadçı Vüqar Bayramov isə bildirir ki, nağdsız ödənişlərin həyata keçirilməsinin həcmini artırmaq üçün infrastruktur baxımından görülən işlər də diqqət mərkəzində yer almalıdır. O qeyd edir ki, nağdsız ödənişlərin stimullaşdırılması üçün infrastrukturun inkişaf etməsi vacibdir: "Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin reallaşdırılması və eləcə də plastik kartların işləməsi üçün ölkə üzrə lazımi işlər həyata keçirilməlidir. İnkişaf etmiş ölkələrdə nağdsız ödənişlərin həyata keçirilməsində problemlərin olmamasının əsas səbəbi infrastrukturun qurulmasıdır. O ölkələrdə infrastruktur olduğundan, nağd ödənişlərə tələb olduqca azdır".
Ekspert bildirir ki, bir çox hallarda nağdsız ödənişlərlə bağlı vətəndaşların hüquqları pozulur: "Nağdsız ödənişlər yalnız plastik kartla icra olunmur. Bunun üçün bank və xidmət müəssisələrinin, mağaza və restoranların nağdsız ödənişlərə hazır olmasına, sahibkarların bank transferlərini apara bilməsinə ehtiyac var. Eyni zamanda, qanunvericilik təkmilləşdirilməlidir. Çünki bəzi hallarda müştəri restoranda yemək yedikdən sonra ödənişi plastik kartdan etmək istəsə də, restoran bu ödənişi qəbul etmir. Bu zaman müştərinin ödəniş etmək və ödəniş vasitəsini seçmək hüququ pozulur. Qanunvericilikdə bu məsələ ilə bağlı cəza, cərimə nəzərdə tutulmur.
Bundan başqa, meydana çıxan problemlərdən biri də pos-terminallarla bağlıdır. Əksər vaxt pos-terminallardan istifadə olunmur. Sahibkar pos-terminalı quraşdırmaqdan imtina etsə belə, qanunvericilikdə bununla bağlı ciddi cəzalar, yaxud cərimələr tətbiq edilmir. Biznesin hazırlanmasında nağdsız hesablaşmalar olduqca vacibdir. Həm infrastruktur, həm ənənə, həm də vərdiş olaraq nağdsız hesablaşmalara hazır olmaq lazımdır. Etiraf etmək lazımdır ki, həm pos-terminalların, həm də bank hesablarının sayında artım var. Amma bu artımlar yetərli deyil". Mütəxəssisin sözlərinə görə, nağdsız ödənişlər iqtisadiyyat üçün olduqca vacibdir: "Bu, ilk növbədə vergidən yayınmağın qarşısının alınmasında, şəffaflığın artırılmasında, dövlət vəsaitlərinin təyinatı üzrə xərclənməsində mühüm əhəmiyyətə malikdir. Eyni zamanda vərdişdir. Vətəndaşın öz vəsaitini banklarda, plastik kartlarda saxlamağa üstünlük verməsi onun itmə və oğurlanma risqini azaldır. Yəni vətəndaş üçün nağdsız hesablaşmalar daha təhlükəsizdir və plastik karta yüklənən vəsaitdən dünyanın istənilən nöqtəsində istifadə edə bilər". Hesab olunur ki, hökumətin artan diqqəti fonunda nağdsız ödənişlərin miqdarı daha da çoxalacaq.
Tahir TAĞIYEV
