Sosial sığorta gələcək pensiya təminatımızdır

İşçinin əməyinin dəyərinin bir hissəsi olan və sosial risqlərdən sığortalanma məqsədilə fondlaşdırılan sosial sığortanı vergidən fərqləndirən başlıca cəhət də məhz bu amildir
Hər birimiz bu günün qayğıları ilə yaşayıb nəfəs alsaq da, gözəl xəyallar qurarkən, istər-istəməz, gələcəyimizə nəzər yetirməli oluruq. İnanmaq istəyirik ki, o gələcəkdə bizi firavan, maddi qayğılardan uzaq bir yaşam tərzi gözləyir. Xəyal etmək çox gözəldir, əslində isə təsəvvürümüzdə canlandırdığımız xoş gələcəyin, yəni sosial baxımdan rahat ömür sürə biləcəyimiz sabahların mövcudluğu özümüzdən, bugünkü fəaliyyətimizdən, fəallığımızdan asılıdır.
Azərbaycanda beynəlxalq standartlar əsasında keyfiyyətcə yenidən qurulan sosial müdafiə sistemi hər bir vətəndaşa sosial baxımdan öz etibarlı gələcəyini indidən təmin etməyə geniş imkanlar yaradır. Belə ki, 2003-cü ildən indiyədək həyata keçirilən islahatlarla ölkəmizdə vahid prinsiplər əsasında fəaliyyət göstərən və ölkənin bütün işləyən əhalisini əhatə edən, təyin olunan pensiyaların məbləğinin sistemə ödənilmiş və fərdi uçotu aparılmış sosial sığorta haqlarına bağlılığını təmin edən müasir sığorta-pensiya sistemi formalaşdırılıb.

Pensiya islahatlarının yeni mərhələsinin prioritet hədəfləri...

Dünya iqtisadiyyatında mürəkkəb və çətin proqnozlaşdırılan dəyişikliklərin baş verdiyi, əksər ölkələrin pensiya sistemlərinin göstəricilərinin aşağı düşdüyü bir dövrdə Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun gəlir və xərclərinin sürətli artımı ölkəmizdəki iqtisadi-sosial inkişafın birbaşa nəticəsidir ki, bunu da hər bir ölkədə olduğu kimi, sığorta-pensiya sisteminin göstəriciləri özündə adekvat əks etdirir. 2014-cü ilin nəticələrinə əsasən, yaşa görə əmək pensiyalarının orta aylıq məbləği 192,3 manat olmaqla ölkə üzrə orta aylıq əməkhaqqının 43,5 faizini təşkil edir ki, bu da Avropa Sosial Xartiyasının tələblərinə tam cavab verir. Hazırda pensiyaların orta aylıq məbləği pensiyaçılar üçün yoxsulluq həddini 1,7 dəfə üstələyir, halbuki, 2003-cü ildə bu göstərici yoxsulluq həddindən 2 dəfə aşağı məbləğlə ifadə olunurdu. Qeyd edək ki, Azərbaycanda pensiya təminatının yaxşılaşdırılması və müasir tələblərə uyğunlaşdırılması istiqamətində sığorta-pensiya islahatlarına start verilib.
Hökumət "2014-2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında pensiya təminatı sisteminin islahatı Konsepsiyası"nı hazırlayıb və bu sənəd ölkə başçısı İlham Əliyevin 4 noyabr 2014-cü il tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilib. Ölkəmizdə pensiya islahatlarının yeni mərhələsinin prioritet hədəfləri də məhz bu konsepsiyada əksini tapıb. Həmin konsepsiyaya uyğun olaraq, inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsində geniş yayılmış özəl pensiya fondları Azərbaycanda da yaradılacaq. Bunun üçün özəl pensiya fondlarının fəaliyyətini tənzimləyəcək qanunvericilik bazasının olması əsas şərtdir. Çünki bu fondlar vətəndaşların könüllülük əsasında ödədikləri sosial sığorta haqlarının xüsusi hesablarda formalaşdırılması, sonradan maliyyə bazarında yerləşdirilərək gəlir əldə olunması və vətəndaşlar pensiyaya çıxdıqda həmin vəsaitlər hesabına qeyri-dövlət pensiyalarının təmin edilməsini nəzərdə tutur.

Sosial sığortanın vergidən üstünlüyü nədir?

Sosial sığorta iqtisadi mahiyyətinə görə vergi deyil, işçinin əməyinin dəyərinin bir hissəsidir və sosial risqlərdən sığortalanma məqsədilə fondlaşdırılır. DSMF-nin pensiya sənədləri və müraciətlərlə iş şöbəsinin müdiri Famil Qədimovun sözlərinə görə, işçinin əməyinin dəyəri təkcə əməkhaqqı kimi verilən məbləğlə deyil, işçi qüvvəsinin təkrar istehsalı üçün lazım olan bütün xərclərlə (o cümlədən xəstəlik, əlillik, qocalma, ailə başçısını itirmə hallarında təminatla) ölçülür. Sosial sığorta haqları beynəlxalq təcrübədə, eləcə də ölkəmizdə əməkhaqqına üstəlik adlandırılır və əməkhaqqı ilə birlikdə məhsulun maya dəyərinə aid edilir. Burada ödənilən məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının fərdi uçotu qurulmaqla, vətəndaşların pensiya hüquqları həmin uçotun məlumatları əsasında müəyyənləşdirilir: "Təəssüf hissilə deyim ki, əksər hallarda bəzi ekspertlər bunu vergi ilə qarışıq salır və sığorta-pensiya sistemi iştirakçılarında yanlış təsəvvür formalaşdırırlar. Halbuki, həmin mövzuda məlumatlı olmaq üçün sosial sığorta sistemləri baradə bir az tanışlıq kifayətdir".
Şöbə müdiri onu da vurğulayıb ki, ölkəmizin sığorta-pensiya sistemi vasitəsilə iqtisadiyyatının ayrı-ayrı sahələrinin inkişafına uyğun əməkhaqqı fondu, bundan formalaşan sosial sığorta haqları və həmin haqlara görə təyin olunan pensiyalar həlqəsi qurulub ki, bu şəraitdə sosial sığortaya cəlb olunan əməkhaqlarının artımı pensiya artımlarını da şərtləndirir.

Gələcək pensiya təminatında başlıca amillər...

İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramovun sözlərinə görə, dövlət strukturlarında sığorta haqlarının zəif yığılmasının səbəbi Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra vətəndaşların ictimai xərcləmələrə və sığorta sisteminə inamının itməsi ilə bağlıdır. Ona görə də bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən dövlət strukturları sığorta haqlarının yığılması sahəsində ciddi çətinliklərlə üzləşir: "Çünki sosial sığorta ödəmələrində əsas məsələ vətəndaşların ortaya qoyduğu mövqedir. Ona görə də vətəndaşı inandırmaq lazımdır ki, həqiqətən də ödənilən vəsaitlər hansısa formada vətəndaşın həyatına sirayət edir və onun rifahının yaxşılaşdırılmasına xidmət edir. Heç şübhəsiz ki, bu problemin aradan qaldırılması məqsədilə dövlət idarəetməsində, ictimai vəsaitlərin xərclənməsində şəffaflığın artırılması və korrupsiya hallarının aradan qaldırılması istiqamətində tədbirlərin ortaya qoyulması zaman-zaman vətəndaşların bu sahəyə inamını artıra bilər. Qanunvericilikdə, xüsusilə sığorta sistemində təkmilləşmə aparmaqla vətəndaşların gələcək pensiya təminatını möhkəmlətməklə onları inandırmaq olar ki, bu gün ödənilən vəsaitlər itmir, əksinə, həmin vəsait növbəti mərhələlərdə hansısa formada sizin həyat tərzinizin yaxşılaşdırılmasında böyük rol oynayacaq. Həmin vəsaitlər istər əmək fəaliyyəti itirildikdə, istərsə də yaş həddi ilə əlaqədar əmək fəaliyyətinizi dayandırdıqdan sonra sizə, sözün həqiqi mənasında, dəstək olacaq. Bir çox hallarda vətəndaşlar sosial sığorta anlayışı ilə vergi anlayışı arasında qarışıqlıq salır. Belə ki, vətəndaşlar hər iki halda ödədikləri vəsaiti məcburi ödəniş kimi qəbul edir. Təbii ki, sosial sığortanın məcburi ödənilən hissəsi var və bu ödəniş dövlət tərəfindən tənzimlənir".

Vətəndaşın ödədiyi vəsaitin 100 faizi onun təqaüdündə öz əksini tapacaq

V.Bayramov onu da bildirdi ki, vətəndaş sosial sığorta ilə vergi arasındakı fərqi, incə bir nüansı dərk etməlidir. Vətəndaş bilməlidir ki, vergi birbaşa olaraq vətəndaşa qaytarılmayan ödəmədirsə, sosial sığorta isə vətəndaşlara təqaüdlər verilən zaman ona qayıdan vəsaitdir. Yəni vətəndaş vergi ödənişlərinin təsirini özündə hiss etmir, sosial sığorta ödəmələrinin müsbət nəticələrini isə birbaşa öz üzərində hiss edir. Əlavə olaraq ölkədə sosial sığorta sisteminin təkmilləşdirilməsi və pensiya təminatının inkişaf etdirilməsi məqsədilə Dövlət Proqramı həyata keçirilir: "Qanunvericiliyə görə, hazırda ödənilən sosial sığorta məcburi xarakter daşıyır və ödənilən sığorta məbləğinin 50 faizi DSMF-nin saxlanması xərclərinə və digər istiqamətlərə yönəldilirsə, 50 faizi tam olaraq vətəndaşın gələcəkdə alacağı təqaüdün formalaşmasında özünü göstərir. Hesab olunur ki, gələcək sosial sığorta islahatları nəticəsində vətəndaşın ödədiyi vəsaitin 100 faizi onun təqaüdündə əksini tapacaq. Bu isə o deməkdir ki, vətəndaşın ödədiyi sosial sığorta haqqı heç bir kənar xərclərə sərf edilmədən birbaşa onun rifahına yönəldilir".

DSMF-nin büdcəsinin artımı pensiyaçıların sosial təminatını daha da gücləndirəcək

İqtisadçının sözlərinə görə, islahatların əsas məqsədlərindən biri də dövlət büdcəsindən maliyyə asılılığını azaltmaq, sığorta-pensiya sisteminin maliyyə təminatını gücləndirməkdir: "DSMF-nin 2014-cü il üçün xərcləri 3 milyarda yaxın olub. Bu əvvəlki illə müqayisədə ciddi artım deməkdir. 2006-cı ildən bu xərclər 5 dəfə artıb. Yəni pensiya fondunun büdcəsi 5 dəfə, amma büdcədən pensiya üçün ayrılan vəsait 6,8 dəfə artıb. Başqa sözlə, 2 milyard 928 milyon manatın 1 milyard 142 milyon manatı büdcədən ayırmaların hesabına düşür. Bu isə o deməkdir ki, pensiya üçün ödənilən hər 100 manatın 39 manatı dövlət büdcəsindən ödənilir. Bu da dövlət büdcəsindən asılılığın yüksək olmasını göstərir. Konsepsiya DSMF büdcəsinin artımı ilə yanaşı, dövlət büdcəsindən pensiyaların verilməsi üçün ayrılan vəsaitin azaldılmasını hədəf kimi qarşıya qoyur. Büdcədən bu sahəyə ayırmaların qısamüddətli dövrdə 30%, ortamüddətli dövrdə 20%, daha sonra isə birrəqəmli həddə endirilməsi planlaşdırılır".

Fərdi hesablarımızda toplanan vəsait sabahkı firəvan həyatımızın ən etibarlı qarantıdır

Hazırda respublikamızda əmək pensiyaları ödənilmiş məcburi dövlət sosial sığorta haqlarına əsasən təyin olunur. Bu isə pensiya məbləğini sosial sığorta haqlarının vaxtında ödənilməsindən birbaşa asılı edir. Bununla bağlı işləyənlər (sığortaolunan) işəgötürənlərlə (sığortaedən) əmək müqavilələrinin bağlanmasında, əməkhaqlarının tam rəsmiləşdirilməsində və sosial sığorta haqlarının vaxtında ödənilməsində son dərəcə diqqətli olmalıdırlar. Sosial sığorta haqlarının alınan əməkhaqlarına uyğun olaraq qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada tam məbləğdə düzgün hesablanıb ödənilməsi işləyənlərin gələcək pensiya təminatı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Sığortaedənlər tərəfindən ödənilən sosial sığorta haqlarının hər bir şəxs üçün açılmış fərdi hesabda fərdi uçotu aparılır və təyin olunan pensiyalar bu uçot məlumatları əsasında reallaşdırılır. Bu o deməkdir ki, hər bir şəxs öz pensiya məbləğinin formalaşmasında birbaşa iştirak edir.
Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun fərdi uçot sistemində qeydiyyatda olan hər bir sığortaolunan özü üçün məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının vaxtında və tam məbləğdə köçürülməsinə nəzarət etmək imkanına malikdir. Belə ki, istənilən sığortaolunan həm Dövlət Sosial Müdafə Fondunun saytı (www.sspf.gov.az), həm də "Elektron hökumət" portalı (www.e-gov.az) vasitəsilə "Sığortaolunanlara məlumatların verilməsi" adlı elektron xidmətdən istifadə etməklə onun üçün işəgötürən tərəfindən hər ay üzrə ödənilən məcburi dövlət sosial sığortası barədə məlumatları maneəsiz əldə edə və illər üzrə öz pensiya kapitalını izləyə bilər ki, bu da işləyənlərin öz işəgötürənləri üzərində ictimai nəzarətinin daha da güclənməsinə imkan verir.

Sözardı

Sonda bunu da qeyd edək ki, Azərbaycanın iqtisadi həyatı ilə pensiyaçıların sosial müdafiəsinin bazar iqtisadiyyatı prinsipləri əsasında əlaqələndirilməsi siyasətinin icrası nəticəsində mövcud maliyyə imkanlarının ölkə əhalisinin 13,5 faizini təşkil edən pensiyaçılar arasında ədalətli bölgüsünə nail olunub və onların yoxsulluq problemi əsaslı şəkildə öz həllini tapıb. Gələcəkdə isə bu təminatın daha da möhkəmləndirilməsi nəzərdə tutulur.

Günel CƏLİLOVA
Yazı Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun KİV üçün elan etdiyi "Fərdi uçot əsaslı sosial sığorta sistemində iştirakınız etibarlı pensiya təminatınızdır" mövzusunda müsabiqəyə təqdim edilir.