İyunun 30-da Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində Avropa İttifaqının maliyyə dəstəyi ilə Jurnalistlərin Həmkarlar İttifaqı və Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyası tərəfindən həyata keçirilən "Cənubi Qafqazda jurnalist həmkarlar təşkilatlarının bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində "Azərbaycanda jurnalist həmkarları ittifaqlarının durumu və gələcək inkişaf meylləri" mövzusunda konfrans keçirilib.
Tədbiri giriş sözü ilə Jurnalistlərin Həmkarlar İttifaqının sədri Müşfiq Ələsgərli açıb və həyata keçirilən layihədən geniş bəhs edib.
Konfransda çıxış edən Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyasının Layihələr Departamentinin rəhbəri Adrien Collin bildirib ki, layihənin icrası 2014-cü ildə nəzərdə tutulsa da, Azərbaycanda qrantlarla bağlı qanunvericiliyə dəyişikliklərlə əlaqədar bu il başlayıb. Layihə çərçivəsində "Həmkarlar ittifaqı təşkilatı üzvünün məlumat kitabı" və "Əmək hüquqları və onların qorunması mexanizmləri: Kollektiv danışıqlar və kollektiv müqavilələr" kitabçaları çap edilib.
A.Collin deyib ki, Azərbaycanda qanunvericilik yüksək səviyyədə olsa da, mətbuat sahəsində sovet irsi dəyişdirilməli, sağlam bazar iqtisadiyyatına keçilməlidir: "Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyası jurnalistlərə hər zaman kömək etməyə hazırdır. Jurnalistlərin yaxşı iş yeri olsa, onlar daha keyfiyyətli iş təqdim edəcək". Jurnalistlərin Həmkarlar İttifaqının sədri M.Ələsgərli isə deyib ki, sovet dövründə olduğu kimi, bu gün də Azərbaycanda həmkarlar təşkilatlarına sanatoriyalara, kurortlara göndərişlər verən qurumlar kimi baxılır: "Əslində, həmkarlar ittifaqlarının missiyası başqadır. Layihə model həmkarlar təşkilatlarının formalaşdırılmasını nəzərdə tutur".
Daha sonra Mətbuat Şurasının sədri, millət vəkili Əflatun Amaşovun sədrliyi ilə "Azərbaycanda sosial dialoq və əmək standartları: Mövcud durum, problemlər, nailiyyətlər və yeni çağırışlar" adlı birinci sessiya keçirilib. Ə.Amaşov beynəlxalq təcrübədə işçilərin hüquqlarının həmkarlar təşkilatları tərəfindən qorunduğunu söyləyib.
Sonra çıxış üçün söz Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun (KİVDF) icraçı direktoru Vüqar Səfərliyə verilib. O, jurnalistlərin sosial problemlərinin həlli istiqamətində KİVDF-nin strategiyasından danışıb: "Hazırda redaksiyaların 10 faizində əmək müqavilələri yoxdur. Redaksiyalar bir sıra halda jurnalistlərin əməkhaqqını aşağı göstərir. Onlar 22 faiz sosial ödənişlərlə bağlı bu addımı atırlar. Əmək müqaviləsi bildirişi sistemi artıq tətbiq olunur, əmək müqavilələri ilə bağlı məlumat avtomatik Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin sistemində yerləşdirilməlidir. Jurnalistlər bunu bilməlidir".
V.Səfərli qeyd edib ki, yeni binada mənzil almaq üçün namizədliyi irəli sürülən jurnalistlərin əmək stajı ilə bağlı Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə sorğular göndərilib: "2006-cı ildən əmək fəaliyyəti ilə bağlı bütün məlumatlar qeydə alınıb, elektron qaydada saxlanır, sosial kartlar mövcuddur. Şübhə doğuran jurnalistlərin əmək stajı ilə bağlı sorğulara cavablardan məlum olub ki, bir çox halda əmək kitabçasına iş stajı barədə möhür vurulub, ancaq bu saxtadır".
Mövzu ilə bağlı çıxış edənlər arasında İqtisadi-Sosial İnkişaf Mərkəzinin sədri Vüqar Bayramov da olub. O qeyd edib ki, son illər əmək hüquqlarının qorunması ilə bağlı atılan əsas addım əmək müqavilələrinin elektron qaydada qeydiyyatının aparılmasıdır: "İş yerlərində əmək müqavilələrinin bağlanıb-bağlanmamasının yoxlanılması praktiki olaraq çətin, bəzi hallarda mümkünsüzdür. Ancaq əmək müqavilələrinin elektron qaydada sistemə daxil edilməsi ilə nəzarətin həyata keçirilməsi daha asan olacaq. İşçi ilə əmək müqaviləsi bağlanmırsa, qeyri-leqal iş fəaliyyətindən söhbət gedirsə, işçinin əmək hüquqlarının qorunması mümkün olmur. Çünki əmək hüquqları əmək müqaviləsinin bağlanması ilə yaranır. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, işçilərlə xidməti müqavilə bağlanması əmək hüquqları yaratmır. Təəssüf ki, son dövrlər xidməti müqavilələr təklif edən iş yerlərinin sayı artır. Xidməti müqavilə ilə şəxs xidmət yerinə yetirir, bu xidməti müqavilələri ləğv etmək də çox asandır".
Daha sonra başqa bir mövzunun müzakirəsi baş tutub. "Azərbaycan jurnalistlərinin mövcud sosial durumu: Sosial hüquqların qorunmasında həmkarlar təşkilatlarının rolu" mövzusunda çıxış edən M.Ələsgərli qeyd edib ki, Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyası dünyanın müxtəlif ölkələrinin 600 min jurnalistini ətrafında birləşdirir: "Federasiya jurnalistlər üçün layiqli iş şəraitinin yaradılmasının vacibliyini əsas götürür. Layiqli iş yeri jurnalistin iş yerində təhlükəsizliyinin qorunması, yaxşı əməkhaqqı verilməsi, əmək hüquqlarının qorunmasını və digər məsələləri nəzərdə tutur. Azərbaycanda jurnalistlərin sosial rifahının yüksəldilməsi xüsusi diqqət mərkəzindədir. Ancaq ilk növbədə redaksiyaların özündə ilkin həmkarlar təşkilatları yaradılmalıdır. Çünki redaksiyalarda olan həmkarlar təşkilatları o jurnalistlərin problemlərini daha yaxşı bilir, gündəlik redaksiya rəhbərliyi ilə danışıqlar apara bilər. Jurnalistlərin əmək hüquqlarının qorunması son nəticədə peşəkar jurnalistikanın inkişafına səbəb olur. Bu gün ölkədə jurnalistlərin 87 faizinin əmək müqaviləsi var. Ancaq məsələ ondadır ki, bəzi hallarda rəsmiləşdirilən əməkhaqqı ilə mövcud əməkhaqqı arasında fərq var".
Tanınmış jurnalist Cahangir Məmmədli isə jurnalistlərin həmkarlarla bağlı qanunvericilik aktlarını yaxşı bilməsinə ehtiyac olduğunu xatırladıb: "Mən həmkarların xidmətindən istifadə edirəm. Bu yaxınlarda həmkarların hesabına Naftalandakı sanatoriyaya getmişdim. Sonra iş yerimə gələn yoxlama müəyyən etdi ki, mənim orada istirahətimin bir neçə günü işdə olmağımın zəruri vaxtına düşüb və buna görə də əməkhaqqımdan 170 manat çıxıldı. Mən bilsəydim ki, belə ziyana düşəcəm, istirahətdən o şəkildə istifadə etməzdim".
Daha sonra söz "Yeni Müsavat" qəzetinin baş redaktoru Rauf Arifoğluna verilib. O özündən əvvəl çıxış edən bəzi natiqlərlə razılaşmadığını bildirib: "Mətbuat, media kapitanları, sahiblərinin əksəriyyəti də jurnalistdir. Burada bir qədər ziddiyyət ortaya çıxır, sanki jurnalistlərin hüquqları qorunur, amma media sahiblərinin üzərinə daha çox məsuliyyət qoyulur. Azərbaycanda yazılı mətbuat sahibləri olaraq nə qədər çalışsaq da, böyük pula çıxış əldə edə bilmədik. Çünki Azərbaycanda auditoriya kiçikdir, reklam bazarı çox kasıbdır. Biz media sahibi olaraq pul qazana bilmirik, amma çox böyük fədakarlıq edirik. Media sahibləri həm yazılı, həm də elektron vasitələrində olduqca məhdud vasitələrlə işləmək məcburiyyətindədir. Pul o qədər azdır ki, biz əməkdaşlara ürəyimiz istədiyi qədər maaş verə bilmirik. Öncə reklam bazarını, gəlirləri, vəsaitləri dünya standartlarına uyğunlaşdırmaq lazımdır. Hanısı ki, qeyd etdiyim kimi, bu məsələ çox çətindir. Mən 28 ilimi "Yeni Müsavat"da keçirmişəm, 29 ildir mətbuatdayam. Elə bir əmək veririk ki, o əməyin qarşılığı Qərb ölkələri, hətta Türkiyə ilə müqayisədə bizi fərqli duruma, fərqli maddi nəticələrə gətirərdi. Bu gün açıq etiraf etmək lazımdır ki, Azərbaycanda yazılı mətbuat ölkə Prezidenti və onun yaratdığı Fondun - KİVDF-nin dəstəyi sayəsində mövcudluğunu davam etməkdədir. Qeyd edim ki, mətbuata ayrılan dəstək olmasaydı, "Yeni Müsavat"ın fəaliyyətini davam etdirmək mümkün olmazdı, çünki çox böyük zərərlə işləyirik. Bunun üçün də prosesi kökündən həll etmək lazımdır. Reklam haqqında qanunun liberallaşmasına, reklamverənin stimullaşdırılmasına, bazara uyğun olmasına çalışmaq lazımdır. Həmkarlar ittifaqları lazımdır, mühümdür. Lakin hazırda bizim media qrupundakı jurnalistlərin ən böyük müttəfiqi, həmkarları sahibkar olaraq mən özüməm".
Tədbirdə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının əməyin hüquq müfəttişi Ruslan Bağırov da "Azərbaycanda beynəlxalq əmək standartlarının tətbiqi sahəsində əldə edilən nailiyyətlər, əmək hüquqlarının qorunmasında həmkarlar ittifaqlarının rolu" mövzusunda çıxış edib.
"Paralel" qəzetinin baş redaktoru Tapdıq Abbas isə öz çıxışında ilk növbədə KİV-in reklam probleminin həll olunmasını vacib saydığını bildirib: "Nə qədər yardımla yaşamaq olar? Hər şeydən əvvəl KİV-lərin maliyyə durumu yaxşılaşdırılmalıdır".
"Bakı-Xəbər" qəzetinin baş redaktoru Aydın Quliyev jurnalistikanın hazırda rastlaşdığı bəzi problemlərdən danışıb: "Bilirsiniz ki, hazırda jurnalistlər həmkarlar xəttilə nəzərdə tutulan imtiyazlardan istifadə edə bilmir. Heç bizim Konfederasiyada ayrıca təmsilçilik hüququmuz da yoxdur. Biz mədəniyyət işçilərilə eyni qurumda təmsil olunuruq. Dövlət jurnalistlərin və redaksiyaların maddi vəziyyətinin yaxşılaşdırılması istiqamətində əlindən gələni edir. Mən yazılı mətbuatın bir qədər geriləməsinin səbəbini internet medianın inkişafı ilə əlaqələndirirəm. Bu heç də o anlama gəlmir ki, biz çoxlu sayda oxucu kütləsi itirmişik. Bilirsiniz ki, hər bir tanınmış media resursunun internet versiyaları da mövcuddur. Oxucularımızın çoxu həmin imkandan yararlanaraq qəzetlə tanış olur. Amma hər problemi dövlətin üzərinə yükləmək də olmaz. Ola bilər ki, nə vaxtsa mediaya verilən dəstək zəifləsin və ya birdəfəlik dayansın. Bu səbəbdən də biz jurnalistlər və redaksiyalarla bağlı problemi indidən həll etməliyik. Reklamdan gəlirlərimiz, demək olar ki, sıfır səviyyəsindədir. Qəzetlərin satışı əvvəlki kimi deyil. Bizim hazırda yeganə gəlir mənbəyimiz dövlətin verdiyi dəstək hesabına formalaşır. Şəxsən bizim qəzetdə jurnalistlərlə bağlı aparılan sənədləşmə işlərində heç bir problem yoxdur. Biz bu prosesi uzun illərdir nizamda saxlayırıq. Amma gəlin bir faktı da etiraf edək ki, bəzi tələblər qəzetlərin vəziyyətini çətinləşdirmiş olur. Dövlət bizə dəstək durmaq üçün vəsait ayırır. Qanunvericiliyin tələblərinə görə, biz həmin pulun 25 faizini müəyyən ödənişlər adı ilə təzədən büdcəyə qaytarmalıyıq. Bu bir qədər normal görünmür. Bəzi redaksiyalar həmin 25 faizi qaytarmamaq üçün məcburdur "qara mühasibat"lığa əl atsın. Qəribə paradoks yaranır. Doğru-dürüst işləyəndə qəzetə vəsait qalmır, əyriliyə gedəndə isə jurnalistin hüquqları tapdalanmış olur. Sabah həmin jurnalist təqaüdə çıxanda onun ödənişləri ilə bağlı göstərici həddən artıq aşağı olacaq. Bütün bunları əsas gətirərək demək istəyirəm ki, həmkarlar qurumları indidən bu məsələnin üzərində düşünsün. Nə vaxtsa dövlətin mediaya verdiyi dəstək kəsilsə, onlar hansı addımları atmalıdır ki, həmkarlarımızı çətin durumdan çıxara bilsinlər?".
Daha sonra çıxış edən region mətbuatının təmsilçisi - "Mingəçevir işıqları" qəzetinin baş redaktoru Fərman Nəbiyev də medianın alternativ qazanc vasitələrindən istifadə etməsinin zəruriliyinə diqqəti yönəldib: "Biz hazırda yerli iqtidar nümayəndələrilə sıx təmasda işləyirik. Ancaq bu da heç də o anlama gəlmir ki, müstəqilliyimizi itirmişik. Əlavə qazanc mənbəyi kimi yaratdığımız Regional Media Mərkəzinin gəlirlərindən istifadə edirik".
Sonra fasilə elan edilib. Fasilədən sonra müzakirələr "Azərbaycanda jurnalistlərin həmkarlar təşkilatlarının durumu və gələcək inkişaf meylləri" mövzusunda davam edib.
Tədbirdə Avropa Jurnalistlər Federasiyasının təmsilçisi Mehmet Köksal çıxış edib: "İlk dəfədir Azərbaycana, Bakıya gəlirəm. Şəhəri çox qısa bir zamanda gəzdiyimə baxmayaraq, ölkənin çox sürətlə inkişaf etdiyinin şahidi olduq. Avropa Jurnalistlər Federasiyası 43 ölkədə fəaliyyət göstərir. Məqsədimiz bütün 43 ölkədə olan jurnalistlərin əmək hüquqlarını qorumaqdır. Harada yaxşı şərait varsa, yəni təhlükəsizlik, rahat iş şəraitinin olduğu yerdə, əlbəttə ki, jurnalistlik daha yüksək səviyyədə inkişaf edir. Qeyd edim ki, Azərbaycan jurnalistlərinin üzləşdikləri problemlər Qərb ölkələrində də var. Maaşla bağlı problem yaşayan jurnalistlər Belçikada da var. Həm Belçikada, həm də Fransada jurnalistlərin əmək hüquqları ilə bağlı tələbləri eynidir, sadəcə, onlar fərqli şəraitlərdə çalışır".
Mehmet Köksal qurum tərəfindən aparılan maraqlı araşdırmadan da söz açıb: "Ötən ay Avropa səviyyəsində bir araşdırma yaydıq. Qısaca olaraq bildirim ki, araşdırmada jurnalistlərə bu sual verildi: "İşlə bağlı vəziyyətiniz necədir?" 43 ölkədə çalışan jurnalistlər arasında aparılan araşdırmada jurnalistlərin 83 faizi çox iş yükünün olduğunu, 6 faizi təzyiq, 76 faizi stress altında işlədiyini bildirib. Bununla da Avropa ölkələrində jurnalistlərin 83 faizinin öz işini tərk etmə ehtimalı var. Onların əksəriyyəti az maaş almasından şikayətlənir. Bu baxımdan yeni sistem yaratmaq lazımdır".
M.Köksal işsiz jurnalistlərin sayının dəfələrlə artdığını deyib: "İşdən qovulan jurnalistlərin sayının çox olması səbəbindən, onların yenidən iş tapmaq problemini həll etmək məqsədilə "journo.com" saytı yaradılıb. Burada sayt işsiz jurnalistlərə yazdıqları xəbərə, çəkdikləri şəkillərə uyğun olaraq əməkhaqqı verir".
Həmçinin tədbirdə Azərbaycan Həmkarlar Konfederasiyası, əməyin hüquq müfəttişi Sevil Zeynalova, hüquqşünas, əmək hüquqları üzrə ekspert Könül Ələkbərova, Orta Asiya və Güney Qafqaz Söz Azadlığı Şəbəkəsinin sədri Azər Həsrət, Demokratik Jurnalistlər Liqasının sədri Yadigar Məmmədli, BDU-nun jurnalistika fakültəsinin professoru Cahangir Məmmədli çıxış edərək konfransın mövzusu ilə bağlı fikirlərini bölüşüb.
Sonda tədbir iştirakçıları jurnalistləri maraqlandıran sualları cavablandırıb.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ