Di­ni və mil­li to­le­rant­lıq, mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin in­ki­şaf et­di­ril­mə­si

Mə­lum­dur ki, fərq­li mə­də­niy­yət və di­ni dün­ya­gö­rüş­lər ara­sın­da or­taq tə­mas nöq­tə­lə­ri­nin in­ki­şa­fı qlo­bal­la­şan müa­sir dün­ya­da sül­hün, sa­bit­li­yin və dinc ya­na­şı ya­şa­ma­ğın qa­ran­tı ki­mi va­cib ami­lə çev­ri­lib. İf­ti­xar­la qeyd edək ki, ta­ri­xin bü­tün mər­hə­lə­lə­rin­də öl­kə­miz­də mil­li, ir­qi, di­ni zə­min­də heç bir dis­kri­mi­na­si­ya ha­di­sə­si ol­ma­yıb. Ha­zır­da bu də­yər mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin da­ha da in­ki­şaf et­di­ril­mə­si üçün müs­tə­qil Azər­bay­ca­nın prio­ri­tet is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­dir.

To­le­rant­lı­ğın ge­niş mə­na tu­tu­mu­na la­ko­nik izah ve­rən mər­hum pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev de­yib: "To­le­rant­lıq həm in­sa­ni mü­na­si­bət və cə­miy­yət­də ge­dən pro­ses­lə­rin, həm də döv­lət­lə­ra­ra­sı, mil­lət­lə­ra­ra­sı, din­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin bir çox cə­hət­lə­ri­nə aid­dir... O, tək­cə din­lə­rin bir-bi­ri­nə dö­züm­lü­lü­yü de­yil, həm də bir-bi­ri­nin adət­lə­ri­nə, mə­nə­viy­yat və mə­də­niy­yət­lə­ri­nə dö­züm­lü­lük de­mək­dir".

Müs­tə­qil­li­yi­mi­zin ilk il­lə­rin­də mər­hum pre­zi­dent Hey­dər Əli­ye­vin tə­şəb­bü­sü ilə qə­bul olu­nan Kons­ti­tu­si­ya­da (1995-ci il) cə­miy­yət­də di­ni, mil­li, et­nik mü­na­si­bət­lə­rin yük­sək sə­viy­yə­də tən­zim­lən­mə­si, vic­dan azad­lı­ğı­nın bər­qə­rar ol­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də xü­su­si mad­də­lər təs­bit olun­du. "Di­ni­miz mil­li-mə­nə­vi sər­və­ti­miz­dir" - de­yən ulu ön­dər bun­dan 6 il son­ra Di­ni Qu­rum­lar­la İş üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si­nin ya­ra­dıl­ma­sı ba­rə­də fər­man im­za­la­dı. 2009-cu il­də isə Kons­ti­tu­si­ya­nın 18 və 48-ci mad­də­lə­ri­nə edi­lən əla­və və də­yi­şik­lik­lər hər bir Azər­bay­can və­tən­da­şı­nın vic­dan azad­lı­ğı­nın da­ha eti­bar­lı qo­run­ma­sı­na xid­mət et­di. Və nə­ha­yət, "Di­ni eti­qad azad­lı­ğı haq­qın­da" AR Qa­nu­nu­na edi­lən dü­zə­liş­lər, 2014-cü il­də AR-nin Mil­lət­lə­ra­ra­sı mul­ti­kul­tu­ra­lizm və di­ni mə­sə­lə­lər üz­rə Döv­lət Mü­şa­vir­li­yi Xid­mə­ti­nin ya­ra­dıl­ma­sı bu sa­hə­də möv­cud olan hü­qu­qi akt­la­rın iş­lək­li­yi­nə sti­mul ver­mək­lə, "Azər­bay­can mo­de­li"nin ör­nək ki­mi qə­bul edil­mə­si­nə şə­ra­it ya­rat­dı. Nə­ti­cə­də müs­tə­qil­li­yi­mi­zin ilk il­lə­rin­də bi­zə to­le­rant­lıq­dan töv­si­yə ve­rən və bə­zən də qə­bu­le­dil­məz tə­ləb­lər irə­li sü­rən müa­sir Qərb po­li­to­loq­la­rı ar­tıq Av­ro­pa­da­kı di­ni-et­nik qar­şı­dur­ma­la­rı sən­git­mək üçün öl­kə­mi­zin to­le­rant­lıq mo­de­li­ni mü­za­ki­rə edir, öy­rə­nir­lər.

Hər sa­hə­də ol­du­ğu ki­mi, di­ni və mil­li to­le­rant­lıq is­ti­qa­mə­tin­də apa­rı­lan is­la­hat­lar da öl­kə­miz­də müx­tə­lif bey­nəl­xalq təd­bir­lə­rin ke­çi­ril­mə­si­nə şə­ra­it ya­rat­dı. Ba­kı­da "Si­vi­li­za­si­ya­la­rın dia­lo­qu" və "İs­lam­da dö­züm­lü­lük" möv­zu­sun­da ke­çi­ri­lən bey­nəl­xalq kon­frans­lar, İSES­CO-nun Ba­kı şə­hə­ri­ni İs­lam Mə­də­niy­yə­ti­nin Pay­tax­tı elan et­mə­si, pay­tax­tı­mız­da müx­tə­lif bey­nəl­xalq hu­ma­ni­tar fo­rum­la­rın, İq­ti­sa­di Əmək­daş­lıq Təş­ki­la­tı­nın XII Zir­və Top­lan­tı­sı və di­gər mö­tə­bər təd­bir­lə­rin təş­kil edil­mə­si döv­lə­tin bu sa­hə­yə xü­su­si önəm ver­di­yi­ni təs­diq edir. Pre­zi­dent tə­rə­fin­dən 2017-ci ilin İs­lam Həm­rəy­li­yi İli elan edil­mə­si, bu il isə Ba­kı­da IV İs­lam Həm­rəy­li­yi Oyun­la­rı­nın ke­çi­ril­mə­si hə­min si­ya­sə­tin dön­məz­li­yin­dən xə­bər ve­rir.

Bü­tün bun­lar­la ya­na­şı, o da qeyd edil­mə­li­dir ki, is­tər müs­tə­qil­li­yi­mi­zin ilk il­lə­ri, is­tər­sə də son­ra­kı dövr­lər­də bə­zən di­ni təb­li­ğin Qu­ran hik­mə­ti və bə­şər qa­nun­la­rı vəh­də­tin­də ye­tə­rin­cə apa­rıl­ma­ma­sı sə­bə­bin­dən mü­əy­yən da­xi­li və xa­ri­ci eks­tre­mist qüv­və­lər mə­ha­rət­lə is­ti­fa­də edib və in­di də bu­na cəhd edir­lər. Be­lə qüv­və­lə­rin fəa­liy­yə­ti­ni zə­rər­siz­ləş­dir­mək üçün 2015-ci il de­kab­rın 25-də "Di­ni eks­tre­miz­mə qar­şı mü­ba­ri­zə haq­qın­da" Qa­nun qə­bul edil­mə­si­ni xü­su­si­lə vur­ğu­la­maq la­zım­dır. Bu qa­nu­nun qə­bu­lu öl­kə­miz­də di­ni eks­tre­miz­mə qar­şı mü­ba­ri­zə­nin hü­qu­qi və təş­ki­la­ti əsas­la­rı­nı mü­əy­yən et­mək­lə ya­na­şı, həm də di­ni eks­tre­mizm əley­hi­nə mü­ba­ri­zə­ni hə­ya­ta ke­çi­rən döv­lət or­qan­la­rı və və­tən­daş­la­rın hü­quq və və­zi­fə­lə­ri­ni mü­əy­yən­ləş­dir­di.

Bu­nun­la ya­na­şı, cə­nab Pre­zi­den­tin im­za­la­dı­ğı sə­rən­ca­ma uy­ğun ola­raq, Di­ni Qu­rum­lar­la İş üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si tə­rə­fin­dən 216 di­ni ic­ma­nın la­yi­hə­lə­ri ma­liy­yə­ləş­di­ri­lib. Bu və­sa­it he­sa­bı­na di­ni maa­rif­lən­dir­mə, mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­mi­zin təb­li­ği, gənc­lə­rin di­ni ra­di­kal tə­sir­lər­dən qo­run­ma­sı işi hə­ya­ta ke­çi­ri­lir.

Xu­da­ha­fiz, Mul­ti­kul­tu­ra­lizm İli - 2016

Mul­ti­kul­tu­ra­lizm Azər­bay­can döv­lə­ti­nin mil­li-mə­nə­vi, ümum­bə­şə­ri, hu­ma­nist də­yər­lə­rə söy­kə­nən da­vam­lı si­ya­si kur­su­dur. Mul­ti­kul­tu­ra­lizm bir ide­ya və ter­min ki­mi ilk də­fə Av­ro­pa­da ya­ran­sa da, fə­qət, xal­qı­mı­zın əx­laq ka­te­qo­ri­ya­sı­na çev­ri­lən bu də­yər ha­zır­da özü­nün in­ti­bah döv­rü­nü məhz Azər­bay­can mü­hi­tin­də ya­şa­yır.

Mə­lum­dur ki, ke­çən il Azər­bay­can­da Mul­ti­kul­tu­ra­lizm İli ki­mi yad­da qal­dı. Bu həm də mər­hə­mət, şəf­qət və xoş­mə­ram­lı­lıq ili ola­raq bü­tün dün­ya­ya öl­kə­miz tə­rə­fin­dən gön­də­ri­lən bir me­saj idi. Bu ba­xım­dan res­pub­li­ka­mız öz ener­ji, iq­ti­sa­di və mil­li təh­lü­kə­siz­li­yi­ni qo­ru­maq­la ya­na­şı, mul­ti­kul­tu­ral təh­lü­kə­siz­li­yi­ni də tə­min et­mə­li­dir. Mul­ti­kul­tu­ral təh­lü­kə­siz­li­yin ümu­mi ma­hiy­yə­ti, et­nik, di­ni, ir­qi, mə­də­ni mən­su­biy­yə­tin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, bü­tün xalq­la­rın, et­nik qrup­la­rın mə­də­ni də­yər­lə­ri­nin qo­run­ma­sın­dan iba­rət­dir. Bu­ra­da əsas prin­sip öl­kə da­xi­lin­də­ki müx­tə­lif kon­fes­si­ya­la­ra si­ya­si mü­na­si­bə­tin bə­ra­bər şə­kil­də yö­nəl­dil­mə­si, bü­tün xalq və et­nik qrup­la­rın mə­də­ni də­yər­lə­ri­nin qo­run­ma­sı­na döv­lət və cə­miy­yət tə­rə­fin­dən dəs­tək ve­ril­mə­si­dir.

Qeyd edək ki, di­ni və mil­li to­le­rant­lı­ğa, mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin in­ki­şa­fı­na xid­mət edən Mul­ti­kul­tu­ra­lizm İlin­də müx­tə­lif yer­li və bey­nəl­xalq təd­bir­lər ke­çi­ril­di. Bu təd­bir­lər nə­ti­cə­sin­də öl­kə­miz, tə­bir ca­iz­sə, bir sa­it ola­raq müx­tə­lif mə­də­niy­yət­lə­rə sa­hib sa­mit­lə­rin həm­rəy­li­yi­ni tə­min edən mis­si­ya­nı - si­vi­li­za­si­ya­la­rın toq­quş­ma­sı ide­ya­sı­nı in­kar edən bir və­zi­fə­ni öz üzə­ri­nə gö­tür­dü. Məhz bu ide­ya­nın da­ha da güc­lən­di­ri­lib hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si məq­sə­di­lə Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev 2017-ci ili İs­lam Həm­rəy­li­yi İli elan et­di.

Qə­dəm­lə­rin mü­ba­rək, İs­lam Həm­rəy­li­yi İli - 2017

Əlif­ba­sı di­ni və mil­li to­le­rant­lı­ğa, mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin yax­şı­laş­ma­sı­na xid­mət edən is­lam Həm­rəy­li­yi mü­səl­man dün­ya­sı­nı, is­lam məz­həb və tə­ri­qət­lə­ri­ni həm­rəy­li­yə də­vət et­mək­lə ya­na­şı, həm də köv­rək dün­ya­nı, müx­tə­lif qey­ri-is­la­mi cə­rə­yan və di­ni kon­fes­si­ya­la­rı dö­züm­lü­lü­yə, to­le­rant­lı­ğa də­vət edir. Bu ba­xım­dan, sülh şə­rai­tin­də bir­gə ya­şa­ma və əmək­daş­lıq qa­ran­tı olan is­lam həm­rəy­li­yi ümum­bə­şə­ri həm­rəy­li­yin tər­kib his­sə­si ki­mi qə­bul edil­mə­li­dir.

La­kin bə­zi məkr­li xris­ti­an dai­rə­lər is­la­mı ter­ro­rizm­lə ey­ni­ləş­di­rir, is­la­mo­fo­bi­ya­ya rə­vac ve­rir, xalq­la­rı din­lə­ri­nə gö­rə bö­lür, mü­səl­man qaç­qın­la­rı­na hör­mət­siz­lik edir­lər.

Əda­lət na­mi­nə qeyd et­mə­li­yik ki, is­lam həm­rəy­li­yi­nə təh­lü­kə yal­nız qə­rəz­li qey­ri-is­la­mi dai­rə­lə­rin yox, həm də Qər­bin "de­mok­ra­ti­ya" tə­lə­si­nə tuş gə­lən is­lam­da­xi­li ra­di­kal məz­həb və tə­ri­qət­lə­rin mü­ba­ri­zə­si, hət­ta bə­zən si­lah­lı qar­şı­dur­ma­sı ilə baş ve­rir. Bu az imiş ki­mi, ar­tıq bu gün Ərəb koa­li­si­ya­sı­na qar­şı "Qə­tər koa­li­si­ya­sı" möv­cud­dur. Bu isə İs­lam həm­rəy­li­yi üzə­rin­də döv­lət­lər sə­viy­yə­sin­də ye­ni təh­lü­kə­dən xə­bər ve­rir. Hal­bu­ki, Ya­xın Şərq­də qar­daş qır­ğı­nı və Av­ro­pa­ya pə­nah apa­ran miq­rant mü­səl­man­la­ra qar­şı dö­züm­süz­lü­yün kəs­kin­ləş­di­yi bir vaxt­da dün­ya mü­səl­man­la­rı­nın həm­rəy­li­yi­nə bö­yük eh­ti­yac du­yu­lur. Çün­ki öz ta­ri­xi in­ki­şaf mo­de­li­nə, ənə­nə və ida­rə­et­mə prin­sip­lə­ri­nə dö­nük çı­xan və Qərb de­mok­ra­ti­ya­sı­nı da həzm edə bil­mə­yən bə­zi mü­səl­man öl­kə­lə­ri ar­tıq həm da­xil­dən, həm də xa­ric­dən par­ça­lan­ma­ya mə­ruz qa­lır­lar. Bu ba­xım­dan Əli bəy Hü­seyn­za­də­nin 100 il bun­dan qa­baq de­di­yi: "Biz Qər­bin mə­də­sin­də həzm olun­ma­ma­lı­yıq. Biz Qər­bin el­mi­ni həzm et­mə­li­yik" söz­lə­ri çox ak­tu­al­dır.

Şüb­hə­siz ki, to­le­rant­lı­ğın, mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin in­ki­şa­fı­na yö­nə­lən İs­lam həm­rəy­li­yi İli­nin-ən mü­hüm ha­di­sə­lə­rin­dən bi­ri IV İs­lam Həm­rəy­li­yi Oyun­la­rı­nın Ba­kı­da ke­çi­ril­mə­si ol­du. Bu ba­xım­dan IV İs­lam Həm­rəy­li­yi Oyun­la­rı I Av­ro­pa Oyun­la­rı ki­mi tək­cə id­man təd­bi­ri yox, həm də mö­tə­bər bey­nəl­xalq si­ya­si-ic­ti­mai-mə­də­ni bir ha­di­sə­dir. Çün­ki be­lə təd­bir­lər Azər­bay­ca­nı bir da­ha bey­nəl­xalq alə­mə müs­tə­qil, öz adət-ənə­nə­si, dün­yə­vi və is­la­mi də­yər­lə­ri­nə sa­diq müa­sir öl­kə ki­mi ta­nı­dır. IV İs­lam Həm­rəy­li­yi Oyun­la­rı is­la­ma qar­şı çir­kin kam­pa­ni­ya apa­ran­la­ra qar­şı da tu­tar­lı ca­vab ver­di. Oyun­la­rın ma­hiy­yə­ti­nə to­xu­nan Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev de­yib: "...Av­ro­pa İt­ti­fa­qı­na üzv olan bə­zi öl­kə­lə­rin rəh­bər­lə­ri "Stop İs­lam" de­yir­lər. Bə­zi­lə­ri hət­ta de­yir ki, biz miq­rant­la­rı qə­bul et­mə­yə ha­zı­rıq, an­caq mü­səl­man­la­rı yox. Bu, fa­şizm­dir və fa­şizm ha­ra­da ya­ra­nıb, biz yax­şı bi­li­rik və unut­ma­ma­lı­yıq. Ona gö­rə İs­lam Həm­rəy­li­yi Oyun­la­rı­nın çox bö­yük mə­na­sı var..."

Müs­tə­qil­lik döv­rün­də xal­qı­mı­zın öz kö­kü və is­la­mi də­yər­lə­rə qa­yı­dı­şı, in­san haqq və azad­lıq­la­rı­nın qa­nun­la qo­run­ma­sı nə­ti­cə­sin­də əl­də et­di­yi­miz di­ni-dün­yə­vi to­le­rant­lıq və  mul­ti­kul­tu­ra­liz­min ör­nək­li­yi həm də cə­miy­yə­tin əx­la­qi-mə­nə­vi yük­sə­li­şi­nə, müx­tə­lif inanc­la­ra sa­hib öl­kə və­tən­daş­la­rı­nın bü­töv­lü­yü və bir­li­yi­nə xid­mət edir.

Tə­əs­süf ki, to­le­rant­lıq və mul­ti­kul­tu­ra­lizm sa­hə­sin­də­ki uğur­la­rı­mız düş­mən­lə­ri­miz və qə­rəz­li op­po­nent­lə­ri­mi­zi ra­hat bu­rax­mır. An­ti­is­lam və an­ti-Azər­bay­can si­ya­sə­ti yü­rü­dən bu dai­rə­lər, ək­si­nə, XXI əsr­də(!) ABŞ-da qa­ra­də­ri­li­lə­rə qə­rəz­li mü­na­si­bə­tə, Av­ro­pa­da mü­səl­man­la­rın mü­qəd­dəs də­yər­lə­ri­nin təh­qi­ri və miq­rant­la­rın aşa­ğı­lan­ma­sı­na və s. ne­qa­tiv hal­la­ra re­ak­si­ya ver­mir­lər. Ma­raq­lı­dır ki, mü­səl­man öl­kə­lə­ri­nə de­mok­ra­ti­ya dərs­lə­ri ve­rən Qər­bin bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rı ya­xın keç­mi­şə qə­dər ya­şa­dıq­la­rı Av­ro­pa­da to­le­rant­lı­ğın və­ziy­yə­ti, mü­səl­man­la­ra qar­şı dis­kri­mi­na­si­ya­ya aid fakt­la­rın ol­ma­sı haq­qın­da he­sa­bat­lar ha­zır­la­mır­dı­lar. Be­lə he­sa­bat­lar Azər­bay­can və bir sı­ra döv­lət­lə­rin haq­lı tə­lə­bi­lə yal­nız son il­lər­də ha­zır­la­nır. Qərb­sa­ya­ğı de­mok­ra­ti­ya­nın öl­kə­lə­rə zor­la tət­biq olun­ma­sı­nın yol­ve­ril­məz­li­yi­ni dərk edən AŞ­PA-nın səd­ri Ped­ro Aq­ra­munt de­yib: "Av­ro­pa­nı tə­kəb­bür­lü ol­ma­ma­ğa və Qərb­sa­ya­ğı de­mok­ra­ti­ya­nı öl­kə­lə­rə zor­la dik­tə et­mə­mə­yə ça­ğı­rı­ram. Biz be­lə hal­lar­dan çə­kin­mə­li­yik. Hər öl­kə­nin öz ta­ri­xi və in­ki­şaf yo­lu ol­du­ğun­dan, Qərb­sa­ya­ğı de­mok­ra­ti­ya mo­de­li­ni han­sı­sa öl­kə­yə zor­la tət­biq et­dir­mə­mə­li­yik... Çün­ki biz bu cür si­ya­sə­ti­miz­lə bir çox öl­kə­lə­ri özü­müz­dən uzaq­laş­dı­ra bi­lə­rik".

Ta­ri­xi dün­yə­vi-di­ni də­yər­lə­ri­ni, si­vi­li­za­si­on ir­si­ni və qa­nu­nun ali­li­yi­ni qo­ru­yan müa­sir Azər­bay­can ha­zır­da dün­ya­nı sar­sı­dan çə­tin so­si­al-iq­ti­sa­di-si­ya­si şə­ra­it­də dün­ya hü­quq mə­ka­nı­na uğur­la in­teq­ra­si­ya edir. Müx­tə­lif­lik­də bir har­mo­ni­ya olan Azər­bay­ca­nın to­le­rant­lıq mo­de­li ar­tıq bu mə­kan­da tək­cə mə­nə­vi bor­ca de­yil, ey­ni za­man­da mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin in­ki­şaf et­di­ril­mə­si üçün si­ya­si və hü­qu­qi tə­lə­ba­ta çev­ri­lib. Azər­bay­can­da to­le­rant­lıq, dil, din, dü­şün­cə və ir­qin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, hər bir və­tən­da­şa, dis­kri­mi­na­si­ya­ya mə­ruz qoy­ma­dan, so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şaf üçün şə­ra­it ya­ra­dan və qa­nun­la qo­ru­nan lə­ya­qət­li­li­yin özü­dür, ya­şam tər­zi­dir. Bu­nu 2015-ci il no­yab­rın 18-də Stok­holm­da "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm və din­lə­ra­ra­sı to­le­rant­lıq: Azər­bay­ca­nın təc­rü­bə­si və onun Av­ro­pa üçün əhə­miy­yə­ti" möv­zu­sun­da ke­çi­ri­lən bey­nəl­xalq kon­frans və 2016 - Mul­ti­kul­tu­ra­lizm İli­nin nə­ti­cə­lə­ri təs­diq et­di. Əmi­nəm ki, bu­nu 2017 - İs­lam Həm­rəy­li­yi İli­nin uğur­la­rı da sü­but edə­cək.

Va­qif CƏ­Lİ­LOĞ­LU, T.e.üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim edi­lir.