1994-cü ilin məş­hur Ho­ra­diz əmə­liy­ya­tın­dan 2016-cı ilin uğur­lu ap­rel dö­yüş­lə­ri­nə­dək...

Ta­ri­xi Azər­bay­can tor­paq­la­rın­da ha­va­dar­la­rı­nın kö­mək­li­yi ilə qu­rul­muş düş­mən "öl­kə­də" baş ve­rən­lə­rin bu gün si­ya­sət ma­sa­sın­dan kə­na­ra, da­ha doğ­ru­su, dö­yüş po­li­qon­la­rı­na  kö­çü­rül­mə­si üçün də­ri­dən-qa­bıq­dan çı­xan Sar­kis­yan ha­ki­miy­yə­ti bir il bun­dan ön­cə itir­di­yi hər­bi və si­ya­si möv­qe­yi­ni, ya­lan­lar üzə­rin­də ucalt­dı­ğı "nü­fu­zu­nu" ye­ni­dən qay­tar­ma­ğı ar­zu­la­sa da, re­al­lı­ğa gə­lin­cə, bi­lir ki, bu müm­kün de­yil.

Çün­ki qar­şı­sın­da re­gio­nun iq­ti­sa­di və hər­bi ba­xım­dan ən güc­lü, qüd­rət­li or­du­ya sa­hib Azər­bay­can döv­lə­ti var. Er­mə­ni mət­bua­tı­nı iz­lə­dik­cə və ora­da baş ve­rən­lə­ri təh­lil et­dik­cə göz­lə­ri­miz önün­də bəd­bəxt­li­yə dü­çar ol­muş, gə­lə­cə­yi qa­ran­lıq, da­xi­li və xa­ri­ci si­ya­sə­ti­nin yü­yə­ni öz­gə­lə­rin əlin­də olan ası­lı bir ko­lo­ni­ya gə­lir. An­caq kö­lə­lik sin­di­ro­mu­na tu­tul­muş ida­rə­çi­lə­rin əz­di­yi xalq ya­şa­yı­şın­dan be­zib mey­dan­la­ra axış­sa be­lə, hə­lə ki, nə­yi­sə də­yiş­mə­yə gü­cü çat­mır.

Əl­bət­tə, güc bir­lik­dən do­ğar. Və baş ve­rən­lər gös­tər­di ki, Er­mə­nis­tan cə­miy­yə­tin­də bir­lik yox, ba­şı­po­zuq­luq var. Elə o ba­şı­po­zuq­luq da ötən il baş ver­miş ap­rel dö­yüş­lə­rin­də bir da­ha özü­nü gös­tər­di. "Ye­nil­məz or­du" ki­mi qə­lə­mə ve­ri­lən, az qa­la haq­qın­da əf­sa­nə­lər uy­du­ru­lan "güc­lü or­du"nun Azər­bay­can or­du­su tə­rə­fin­dən dar­ma­da­ğın edil­mə­si mi­fin da­ğıl­ma­sı de­mək idi. Siz heç sa­bun kö­pü­yü­nün ha­va­da ne­cə uç­ma­sı­nı gör­mü­sü­nüz­mü?

Ötən ilin ap­re­lin­də Azər­bay­can əs­gə­ri bir ta­rix yaz­dı. O ta­rix ulu ba­ba­la­rı­mı­zın yaz­dıq­la­rı­nın ya­nın­da da­ha şə­rəf­li, da­ha möh­tə­şəm gö­rü­nür­dü. Elə bir ne­çə gün bun­dan ön­cə Si­lah­lı Qüv­və­lə­rin Ali Baş Ko­man­da­nı İl­ham Əli­yev ap­rel dö­yüş­lə­ri­nin il­dö­nü­mü ilə bağ­lı hərb­çi­lər­lə gö­rü­şün­də "Ap­rel dö­yüş­lə­ri bi­zim şan­lı hər­bi qə­lə­bə­miz­dir, döv­lə­ti­mi­zin, xal­qı­mı­zın, or­du­mu­zun gü­cü­nü gös­tə­rən qə­lə­bə­dir. Ap­rel dö­yüş­lə­ri nə­ti­cə­sin­də Fü­zu­li, Cəb­ra­yıl və Ağ­də­rə ra­yon­la­rı­nın iş­ğal­dan azad edil­miş əra­zi­lə­rin­də bu gün Azər­bay­can bay­ra­ğı dal­ğa­la­nır. Bu dö­yüş­lər onu gös­tə­rir ki, Azər­bay­can xal­qı və döv­lə­ti heç vaxt iş­ğal­la ba­rış­ma­ya­caq, öz əra­zi bü­töv­lü­yü­nü nə­yin ba­ha­sı­na olur­sa-ol­sun bər­pa edə­cək" - de­mək­lə biz­lə­ri bir­li­yə, həm­rəy­li­yə və tor­paq­la­rı­mı­zı azad et­mək üçün hər şe­yə ha­zır ol­ma­ğa səs­lə­di. Ali Baş Ko­man­da­nın bu fi­kir­lə­rı həm də bir ça­ğı­rış­dır. Bu ça­ğı­rı­şa isə Azər­bay­can xal­qı ola­raq ha­mı­lıq­la səs ve­ri­rik...

Tor­paq o za­man sə­ni qo­ru­yur ki, sən onun üs­tün­də inam­la ad­dım­la­yır­san və bu ina­mı tor­pa­ğın özü sə­nə ve­rir. Axı o öz sa­hi­bi­ni yax­şı ta­nı­yır. Ötən ilin ap­re­li həm də bir sı­naq idi, mil­lə­ti­mi­zin sı­na­ğı. Da­ha doğ­ru­su, hay­lar beş-on də­mir-dü­mür yığ­na­ğı ilə hay sa­lıb bi­zi qor­xut­maq və ye­ni­dən əra­zi­lə­ri­mi­zi zəbt et­mək üçün hü­cu­ma keç­miş­di­lər. Çü­rük be­yin­lə­ri­nə ye­ri­dil­miş "ye­nil­məz­lik" elə or­du­mu­zun əks hü­cu­ma keç­mə­sin­dən son­ra məğ­lu­biy­yət­lə əvəz olun­ma­ğa baş­la­dı.

Bə­li, on­lar be­lə göz­lə­mir­di­lər. Eti­raf edək ki, düş­mən ötən il­lər ər­zin­də be­lə dü­şü­nüb: Azər­bay­can xal­qı məğ­lu­biy­yət­lə, tor­paq it­ki­si ilə ba­rı­şıb, azər­bay­can­lı­la­rın ru­hu sı­nıb...

2016-cı il ap­re­lin 1-dən 2-nə ke­çən ge­cə­dən baş­la­ya­raq Azər­bay­can və Er­mə­nis­tan si­lah­lı qüv­və­lə­ri ara­sın­da baş ver­miş hər­bi mü­na­qi­şə, dörd­gün­lük mü­ha­ri­bə bı­ça­ğın sü­mü­yə da­yan­dı­ğı­nı, azad­lı­ğa ge­dən yo­lun şə­hid­lik­dən, qa­zi­lik­dən, qa­li­biy­yət­dən keç­di­yi­ni gös­tər­di. Qa­nıy­la-ca­nıy­la sev­di­yi tor­paq uğ­run­da nif­rə­ti­ni də sün­gü­sü­nün, ən müa­sir si­lah­la­rı­nın ucu­na pər­çim edən Azər­bay­can əs­gə­ri Go­ran­boy ra­yo­nu­na və Naf­ta­lan şə­hə­ri­nə təh­lü­kə ya­ra­da bi­lə­cək Ta­lış kən­di ət­ra­fın­da­kı yük­sək­lik­lə­ri, elə­cə də Sey­su­lan mən­tə­qə­si­ni azad et­di, Fü­zu­li ra­yo­nu is­ti­qa­mə­tin­də yer­lə­şən "Lə­lə tə­pə" ad­lan­dı­rı­lan yük­sək­li­yə nə­za­rə­ti ələ ke­çir­di. Dö­yüş­lər nə­ti­cə­sin­də Azər­bay­can Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri Ağ­də­rə-Ma­da­giz is­ti­qa­mə­tin­də yol­la­rın nə­za­rət­də sax­lan­ma­sı­nı tə­min et­di.

La­kin bu dö­yüş­lər­də it­ki­lə­ri­miz də ol­du. Si­lah­lı Qüv­və­lə­rin 88 hər­bi qul­luq­çu­su şə­hid­lik zir­və­si­nə ucal­dı. Bir ədəd Mi-24 he­li­kop­te­ri­miz düş­mən tə­rə­fin­dən vu­rul­du və 1 tank mi­na part­la­yı­şı za­ma­nı sı­ra­dan çıx­dı.

Dö­yüş­lər­də düş­mə­nin 30 tan­kı, 15-dək ar­til­le­ri­ya qur­ğu­su və möh­kəm­lən­di­ril­miş mü­hən­dis qur­ğu­la­rı məhv edil­di, 320 əs­gə­ri öl­dü­rül­dü və 500-dən ar­tıq hər­bi qul­luq­çu­su ya­ra­lan­dı.

Or­du­mu­zun hü­cum­la­rı qar­şı­sın­da aciz qa­lan düş­mən bu ge­diş­lə əlin­də tut­du­ğu əra­zi­lə­rin iti­ril­mə­sin­dən qor­xu­ya dü­şüb ye­nə də ha­va­dar­la­rı­na və sa­hib­lə­ri­nə əl və dil aç­dı.  

La­kin düş­mən ye­nə də dinc otur­ma­dı. Əmə­liy­yat­lar da­yan­dı­rı­lan­dan son­ra da iti­ril­miş möv­qe­lə­ri­nin ge­ri qay­ta­rıl­ma­sı məq­sə­di­lə cəb­hə­nin əsa­sən Ağ­də­rə-Tər­tər və Xo­ca­vənd-Fü­zu­li is­ti­qa­mət­lə­rin­də möv­qe­lə­ri­mi­zə hü­cum edib tə­mas xət­ti­nə ya­xın olan ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­ni in­ten­siv su­rət­də atə­şə tut­du. Ap­re­lin 3-ü və 4-nə ke­çən ge­cə ər­zin­də apa­rı­lan dö­yüş­lər­də er­mə­ni­lər can­lı qüv­və və hər­bi tex­ni­ka sa­rı­dan çox­say­lı it­ki­lə­rə mə­ruz qal­dı.

Ap­rel dö­yüş­lə­ri düz 23 il bun­dan ön­cə ya­şan­mış, or­du­mu­zun ta­rix yaz­dı­ğı qə­lə­bə so­raq­lı bir xoş gü­nün da­va­mı­dır. 1994-cü ilin yan­var ayı­nın 5-i və 7-si. İlk qə­lə­bə­mi­zin tə­mə­li də məhz o gün­lər­də qo­yul­du. Ulu ön­də­rin 1993-cü ilin no­yab­rın­da xal­qa mü­ra­ciə­tin­dən son­ra Azər­bay­can Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri­nin şəx­si he­yə­ti sə­fər­bər ol­du.

1993-cü il av­qus­tun so­nun­da Qu­bad­lı­nı ələ ke­çi­rən er­mə­ni­lər, ye­ni­dən qrup­laş­ma üçün eh­ti­yac duy­duq­la­rın­dan, atəş­kəs elan et­miş­di­lər və Er­mə­nis­tan­dan ye­ni si­lah və qo­şun­la­rı gə­li­şi üçün göz­lə­mək məc­bu­riy­yə­tin­də idi. Ok­tyab­rın son­la­rın­da er­mə­ni hər­bi bir­ləş­mə­lə­ri (yal­nız Er­mə­nis­tan or­du­su­nun mün­tə­zəm his­sə­si, qon­dar­ma "Dağ­lıq Qa­ra­bağ or­du­su" nə­zər­də tu­tul­mur) Azər­bay­can-İran sər­hə­din­də yer­lə­şən Ho­ra­di­zi tez ələ ke­çi­rib, bu­nun­la Zən­gi­lan ra­yo­nu­nun Azər­bay­can əra­zi­si ilə əla­qə­si­ni kəs­miş­di.

1993-cü ilin de­kabr ayın­da er­mə­ni si­lah­lı dəs­tə­lə­ri Fü­zu­li şə­hə­ri­nin şər­qi­nə hə­rə­kət et­mək üçün cəhd gös­tər­sə də, gö­rün­mə­miş mü­qa­vi­mət­lə qar­şı­laş­dı və ge­ri çə­kil­mə­yə məc­bur ol­du. Bun­dan son­ra Azər­bay­can or­du­su üç is­ti­qa­mət­də hü­cu­ma keç­di. 15 de­kabr­da isə Azər­bay­can hərb­çi­lə­ri dər­hal 5 is­ti­qa­mət­də hü­cu­ma keç­di - Fü­zu­li, Xo­ca­vənd, Ağ­dam, Mar­da­kert və Kəl­bə­cər. Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın şi­mal-şər­qi­nə hü­cum er­mə­ni­lə­ri Mar­da­kert ra­yo­nu­nun bir sı­ra ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­ni tərk et­mə­yə məc­bur et­di. Azər­bay­can his­sə­lə­ri­nin Ho­ra­di­zə əsas zər­bə­lə­ri Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın cə­nub-şər­qin­də Bey­lə­qan ra­yo­nun­dan gə­lir­di. Dö­yüş çöl zo­na­sı­na keç­miş­di. Azər­bay­can his­sə­lə­ri bu şə­ra­it­də düş­mə­nin mü­da­fiə­si­ni da­ğıt­dı və top atə­şi və ra­ket ar­til­le­ri­ya­sı al­tın­da Fü­zu­li ra­yo­nu­nun da­xi­li­nə irə­li­lə­mə­yə baş­la­dı­lar. 1994-cü ilin yan­var ayı­nın əv­və­lin­də azər­bay­can­lı­lar 11 qə­sə­bə və 40 ki­lo­metr Azər­bay­can-İran sər­hə­di uzun­lu­ğun­da əra­zi­ni ələ ke­çir­miş­di.

Nə­ti­cə­də, Ho­ra­diz qə­sə­bə­si, Fü­zu­li ra­yo­nu­nun 20 kən­di və Cəb­ra­yıl ra­yo­nu­nun Co­cuq Mər­can­lı kən­di Azər­bay­ca­nın nə­za­rə­ti­nə keç­di. 1994-cü il yan­va­rın 5-də Azər­bay­can Or­du­su­nun əs­gər­lə­ri Ho­ra­di­zə da­xil ola­raq Azər­bay­can bay­ra­ğı­nı Ho­ra­diz şə­hə­ri­nə san­cıb. Yan­va­rın so­nun­da er­mə­ni­lə­rin ar­tan mü­qa­vi­mə­ti­ni ke­çən Azər­bay­can qo­şun­la­rı Fü­zu­li və Cəb­ra­yıl ra­yon mər­kə­zi­nin ya­xın­lı­ğı­na çat­sa­lar da, düş­mə­nin əks-hü­cum­la­rı nə­ti­cə­sin­də da­yan­dı­rıl­mış­dı. Bu­na bax­ma­ya­raq, Ho­ra­diz əmə­liy­ya­tı Azər­bay­can Or­du­su­nun 1994-cü ilin qış kam­pa­ni­ya­sın­da ke­çir­di­yi ən uğur­lu əmə­liy­yat olub. Ho­ra­diz əmə­liy­ya­tın­da mi­sil­siz qəh­rə­man­lıq nü­mu­nə­lə­ri gös­tər­di­yi­nə gö­rə 8 nə­fər Azər­bay­ca­nın Mil­li Qəh­rə­ma­nı adı­na la­yiq gö­rül­müş­dü.

Ho­ra­diz əmə­liy­ya­tı ilə ap­rel dö­yüş­lə­ri ara­sın­da göz­lə gö­rü­lən və gö­rül­mə­yən ila­hi bir bağ­lan­tı var. Ho­ra­diz əmə­liy­ya­tın­da ulu ön­də­rin, ap­rel dö­yüş­lə­rin­də isə Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri­mi­zin Ali Baş Ko­man­da­nı İl­ham Əli­ye­vin və igid oğul­la­rı­mı­zın qə­tiy­yə­ti, dö­yüş əz­mi bi­zə ya­ra­mı­za az da ol­sa məl­həm olan qa­li­biy­yət bəxş et­di. Düz­dür, hə­lə tor­paq­la­rı­mı­zın çox his­sə­si iş­ğal­da­dır və azad olu­na­ca­ğı gü­nə sa­yı­lı gün­lər qa­lır. Ap­rel dö­yüş­lə­ri isə hə­lə uzun il­lər düş­mə­nin yad­da­şın­dan si­lin­mə­yə­cək, əgər növ­bə­ti dö­yüş­lər­dən o sağ çı­xa bil­sə.

Biz ölü­mə ye­ni­lən­lər­dən de­yi­lik, onu qa­nı ilə, ru­hu ilə ye­nən bir mil­lə­tin öv­lad­la­rı­yıq. Qə­lə­bə­yə ge­dən yol­da isə bun­dan son­ra heç bir ma­neə qar­şı­mız­da du­ruş gə­ti­rə bil­məz və biz tor­paq­la­rı­mı­zı azad et­mə­yə hər an ha­zı­rıq.

Ha­fiz Tə­mi­rov
po­lis ma­yo­ru