Bizim yaramız hələ də qan verir, sağalmaq bilmir ki, bilmir. Tarixən xalqımızın başına gətirilən oyunların baiskarı erməni daşnaklarıdır. Bir əsrdə dəfələrlə erməni zülmünə məruz qalan Azərbaycan xalqı böyük qurbanlar verib. Erməni vəhşiliyi nəticəsində bir əsrdə iki dəfə soyqırıma məruz qalan Azərbaycan xalqı hələ də erməni vandalizmindən ziyan çəkir. 1918-ci ilin martında azərbaycanlıların soyqırımı və 1992-ci ilin fevralında Xocalı qətliamı ermənilərin daşnak xislətini açıq-aşkar ortaya qoyur.
Xalqımız bu qədər ağrı, əzab çəkməsinə baxmayaraq, düşməni bağışlamağı bacarıb. Bu da bizim humanist xalq olmağımızı təsdiq edən faktlardandır.
Martın 31-də Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində Azərbaycan Mətbuat Şurasının təşkilatçılığı ilə "Qarabağ - əsirlər və girovlar. Közərən xaç" filminin təqdimat mərasimi keçirilib.
Təqdimat mərasimini Mətbuat Şurasının (MŞ) sədri Əflatun Amaşov açaraq bildirdi ki, 1918-ci il martın 31-də azərbaycanlıların soyqırımı böyük Ermənistan yaratmaq xülyasına düşən erməni vandalları tərəfindən törədilib, on minlərlə azərbaycanlı yalnız azərbaycanlı olduğuna görə qətlə yetirilib. Ə.Amaşov qeyd etdi ki, XVIII sonu, XIX əsrin əvvəlində ermənilərin Azərbaycan ərazilərinə köçürülməsi prosesinə başlanıb. Onun sözlərinə görə, tədricən köçürülən ermənilər böyük Ermənistan yaratmaq xülyasına düşüb: "Bu səbəbdən də ermənilər Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımlar törədiblər. 1905-1907-ci illərdə çoxsaylı Azərbaycan qəsəbələri, kəndləri talan olunub, on minlərlə azərbaycanlı qətlə yetirilib. 1918-ci ildə Bakıda, Abşeronda və digər ərazilərdə törədilmiş bu soyqırımlar zamanı on minlərlə azərbaycanlı vəhşicəsinə qətlə yetirilib".
Təqdim edilən sənədli filmdən danışan Ə.Amaşov dedi ki, ermənilər Azərbaycan xalqına qarşı öz niyyətindən heç vaxt əl çəkməyib. Daşnak siyasətini davam etdirərək XX əsrin sonlarında Xocalı soyqırımını törədiblər. Xocalı soyqırımının azərbaycanlıların xüsusi amansızlıqla qətlə yetirilməsinin əyani sübutu olduğunu deyən millət vəkili sənədli filmin də bu hadisələrlə bağlı olduğunu nəzərə çatdırdı.
O bildirdi ki, filmin məsləhətçisi Prezidentin ictimai-siyasi məsələlər üzrə köməkçisi, tarix elmləri doktoru, professor Əli Həsənov, müəllifi isə əməkdar jurnalist Mübariz Əsgərovdur.
Ə.Amaşov tədbir iştirakçılarını "Qarabağ - əsirlər və girovlar. Közərən xaç" filminə baxmağa dəvət etdi. O vurğuladı ki, filmdə üç əsirin bir-birinə bənzəyən taleyindən danışılır.
Həyəcanlı, acı notlarla zəngin olan filmin üç qəhrəmanı var. Onları müharibə və əsirlik həyatı birləşdirir. Üçü də eyni taleyi yaşamaq məcburiyyətində qalıb. Filmin qəhrəmanları müharibə qurbanlarıdır. Hadisələr 20-ci əsrin ayrı-ayrı dövrlərində baş verir. Bu insanların ömrü boyu yadlarından çıxmayan, gecə yatanda belə unuda bilmədiyi əsirlik həyatı var. Filmin qəhrəmanlarından biri Ervin Franzen milliyyətcə almandır. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı sovet ordusuna əsir düşüb. Əsirlik həyatını Azərbaycanda keçirib. E.Franzen də digər əsir almanlarla birlikdə o illərdə yeni tikilib-qurulmaqda olan Mingəçevirə gətirilir. O burada əsirlik həyatını davam etdirir. 1949-cu ildə əsirlikdən azad edilərək öz vətəninə gedir. Filmdə E.Franzenin Azərbaycanda keçən əsirlik həyatından, onun burada qarşılaşdığı münasibətdən bəhs edilən hissədə keçmiş əsir bildirir ki, əsirlik müddətində xalqımızdan heç bir pislik görməyib, əksinə, yaxşılıq görüb. Azərbaycan xalqının humanistliyindən danışan E.Franzen deyir ki, 2001-ci ildə onda yenidən Azərbaycana gəlmək arzusu baş qaldırıb. O danışır ki, təsadüfən Mingəçevirdə yaşadıqları 7444 nömrəli əsir düşərgəsinin fotosunu görüb və bununla da respublikamıza gəlmək istəyib. Nəhayət, buradakı tanışlarının köməkliyi ilə Bakıya gəlib və onu Mingəçevirə də aparıblar. O, Mingəçevirə gedərkən gözlərinə inanmayıb. O illərdə beş-on evdən ibarət olan Mingəçevirin necə böyüyüb gözəlləşməsi onu heyran edib. E.Franzen danışır ki, onları Kür çayı üzərində salınan körpünün və Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının tikintisində işlədirlərmiş. O, Mingəçevirə gəldikdə onu bu şəhərdə salınan alman əsirlərinin məzarlığına aparıblar. Cənab Franzen əsir almanların məzarlarının öz səliqə-sahmanı ilə necə var eləcə də saxlandığından heyrətlə danışır. Bunun Azərbaycan xalqının humanistliyindən, tolerantlığından irəli gəldiyini vurğulayan keçmiş əsir xalqımıza öz təşəkkürünü bildirməyi də unutmur: "Əsir həyatı necə olasıdır ki? Hər yerdə əsirin vəziyyəti eynidir. Biz Azərbaycan xalqından ancaq yaxşılıq görmüşük, onlar bizə kömək edirdi".
Filmin ikinci qəhrəmanı Azərbaycan Respublikasının Xankəndi şəhərində doğulan, Ermənistanda xüsusi təlim keçən, Azərbaycan dilində səlist danışan Arsen Eduardoviç Baqdasaryandır. O gizlin şəkildə Azərbaycan Ordusunun mövqelərinə keçib minalar basdıran zaman əsgərlərimiz tərəfindən əsir götürülüb. Məhkəmənin qərarı ilə 15 il azadlıqdan məhrum edilib, hazırda həbsxanada cəza çəkir. O da E.Franzen kimi Azərbaycan xalqından razılıq edir. Azərbaycan vətəndaşı olduğunu deyən A.Baqdasaryan bildirir ki, Azərbaycan dövlətinə, ölkəmizin ərazi bütövlüyünə xəyanət etdiyi üçün özünü təqsirli bilir və cəzasını çəkdikdən sonra evlərinə qayıdacağını bildirir. Burada heç kəsin ona "gözün üstə qaşın var" demədiyini qeyd edən Baqdasaryan Azərbaycanı sevdiyini vurğulayır. Saxlandığı kamerada Arsenin kitabları var, o burada kağız və rəngli qələmlərdən Azərbaycanın üçrəngli bayrağını düzəldib, başı üzərinə qoyub. Sağlamlığında heç bir problem olmadığını deyən Baqdasaryan bildirir ki, türmədə heç kəs ona düşmən gözü ilə baxmır. Azərbaycan xalqının sülhsevər, tolerant xalq olduğunu vurğulayan A.Baqdasaryan deyir ki, Beynəlxalq Qızıl Xaç Cəmiyyətinin vasitəçiliyi ilə mütəmadi olaraq ailəsi ilə əlaqə saxlayır. Əsir onu da qeyd edir ki, ermənilər azərbaycanlı əsirlərlə vəhşicəsinə davranır, onlara işgəncələr verir. Azərbaycanda isə əsirlərlə humanistcəsinə davranılır. Torpaqlarımızın erməni işğalından azad olunması arzusunda olduğunu deyən Baqdasaryan açıq etiraf edir ki, Azərbaycan cəzaçəkmə müəssisəsi Ermənistan ordusunda xidmət etməkdən qat-qat yaxşıdır. Səməd Vurğunun "Azərbaycan" şeirini deyən Baqdasaryan vətənini sevdiyini qeyd edir. O bu sevgisində nə qədər səmimidir, onu özü bilər, bir də Allahı. Həbsxanada kitab oxuduğunu deyən əsir kitablardan çox şey öyrəndiyini deyir. Azərbaycan xalqından üzr istəyən erməni xahiş edir ki, xalqımız xəyanətinə görə ona bağışlasın.
O, Səməd Vurğunun "Gün o gün olsun ki, qurtarsın dava" şeirini də ana dilimizdə əzbər deyir. Sonda ailəsinə, qohumlarına öz ürək sözlərini çatdırır: "Böyük qardaşımın uşağı olub, mən onu təbrik edirəm. Böyük oğlan olsun, xoşbəxt olsun, amma bizim kimi olmasın".
"Qarabağ - əsirlər və girovlar. Közərən xaç" filminin üçüncü qəhrəmanının həyat hekayəsi o biri qəhrəmanların hekayəsindən öz dəhşətli mənzərəsinə görə fərqlənir. Üç əsirdən ikisinin əsirlik həyatı Azərbaycanla bağlıdır və onlar burada heç bir işgəncə, zülm görmədiyini dünyaya bəyan edir.
Qarabağ müharibəsində iştirak etmiş, hazırda əsirlik həyatının işgəncələrinin əziyyətini yaşayan, gecəsi gündüzünə qarışan, əslən Göyçaydan olan Mayıl Məmmədağa oğlu Məmmədov 9 ay erməni əsirliyində qalıb. Hazırda Ucar şəhərində yaşayan keçmiş əsirin tükürpədici əsirlik hekayəsinə göz yaşı ilə qulaq asmalı olduq. Ağrı çəkmədən, göz yaşı axıtmadan onun səsini dinləyə bilmirsən. Əsirlik dövründə ermənilər tərəfindən insanlığa sığışmayan əzablara, işgəncələrə məruz qalan M.Məmmədovun acı xatirələri ürək dağlayır. O yalnız özünün deyil, uşaqlarımızın, qız-gəlinlərimizin, qocalarımızın, kişilərimizin erməni vəhşiliyinin qurbanı olduğunu deyir. Mayıl danışır ki, bədəninin elə bir yeri yoxdur ki, orada erməni vandalizminin izi olmasın. Azərbaycanlı əsirlərin sinəsinə köz kimi isti dəmirlə xaç işarəsi vurulduğunu deyən M.Məmmədov bildirir ki, onun da sinəsində erməni qaniçənliyinin xaç nişanəsi var. M.Məmmədov gecələr çətinliklə yatdığını, qorxu və vahimə içində ayıldığını, saatlarla özünə gələ bilmədiyini bildirir. Heç bir millətə, eləcə də xaça nifrət etmədiyini deyən Mayıl bildirir ki, ona və digər əsir azərbaycanlılara zülm, işgəncə verən ermənilərə nifrət edir. M.Məmmədovun qandonduran ömür səhifələri həqiqətən də dəhşət doğurur. Bütün dünya M.Məmmədov və başqa əsirlərin çəkdiyi işgəncədən xəbər tutmalıdır.
Qeyd etdiyimiz kimi, filmdə üç əsirin - alman, erməni və azərbaycanlı əsirin həyatından danışılır. Alman və erməni azərbaycanlıların əsirlərlə humanist davranışını görüb, azərbaycanlı əsir isə erməni vəhşiliyinə məruz qalıb... Burada iki mənzərə var - biri azərbaycanlıların əsirlərə münasibəti, digəri isə ermənilərin azərbaycanlı əsirlərə münasibəti. Bir-birindən kəskin fərqlənən bu iki münasibət dünya ictimaiyyətinə təqdim edilməlidir ki, dünya erməni vəhşiliyini bir daha görsün.
Qeyd edək ki, filmin məsləhətçisi, Prezidentin ictimai-siyasi məsələlər üzrə köməkçisi, tarix elmləri doktoru, professor Əli Həsənov da filmdə danışıb. Ə.Həsənov bildirir ki, keçən əsrin əvvəllərində - 1905-1907-ci illərdə, 1915-1918-ci illərdə, 1948-1953-cü illərdə və 1988-ci ildən başlayaraq ermənilər Azərbaycan xalqına qarşı qanlı, vəhşi qətllər törədib.
Ə.Həsənov qeyd edir ki, məqam düşən kimi ermənilər öz vəhşiliklərindən istifadə edib: "İnsanı əzalarından məhrum etmək, onlara qarşı qorxuducu və vəhşət gətirici hadisələr törətmək ermənilərin xislətidir. Çox təəssüf edirəm ki, xristian dünyasında hələ də erməni xalqını yaxşı tanımırlar. Azərbaycan xalqının tolerant ruhunun, xarakterinin göstəricilərindən biri də ondan ibarətdir ki, 200 ildən artıq bir müddətdə ermənilərin Azərbaycan xalqının başına olmazın müsibətlər gətirməsinə, vəhşiliklər törətməsinə baxmayaraq, biz həmişə ermənilərə hörmətlə yanaşmışıq. Bunun nəticəsidir ki, Azərbaycanda 30 mindən artıq erməni yaşayır. Bu, Azərbaycan xalqının tolerant ruhundan, tolerant adət-ənənəsindən, tolerant xarakterindən irəli gəlir".
Təqdimat mərasimində Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinin dekanı, professor Cahangir Məmmədli, Mətbuat Şurasının sədr müavini Umud Mirzəyev, "İki sahil" qəzetinin baş redaktoru Vüqar Rəhimzadə və digərləri çıxış edərək filmlə bağlı fikir və təkliflərini bildirdilər. Əsas təkliflər ondan ibarət oldu ki, film faktlar əsasında çəkildiyi və olduqca təsirli alındığı üçün, onu müxtəlif dillərə çevirib beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim etmək gərəkdir.
Təqdimat mərasimində çıxış edən Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının işçi qrupu rəhbərinin müavini Eldar Səmədov qeyd etdi ki, qurumun arxivində erməni vandalizmini əks etdirən saysız faktlar var. O, yazıçı və jurnalistləri arxivdə işləməyə, həqiqəti üzə çıxarmağa səslədi.
"Qarabağ - əsirlər və girovlar. Közərən xaç" filmi bu mövzuda indiyə qədər çəkilən filmlərin hamısından fərqlənir. Bu film ermənilərin Azərbaycan xalqının başına gətirdiyi bəlaları peşəkarlıqla, təsirli şəkildə əks etdirməsi, Azərbaycanda əsirlərə humanist münasibəti göstərməsi baxımından çox dəyərlidir. Düşünürük ki, film beynəlxalq aləmə təqdim ediləcək.
İradə SARIYEVA
