ABŞ prezidenti Donald Trumpın İrana qarşı mümkün hərbi əməliyyatlar üçün ABŞ-ın İspaniyadakı hərbi bazalarından istifadə edilməsinə icazə verilmədiyi halda İspaniyaya qarşı tam ticarət embarqosu tətbiq edəcəyini bildirməsi transatlantik münasibətlərdə yeni gərginlik mərhələsi yarada biləcək açıqlama kimi qiymətləndirilir. Vaşinqtonun bu mesajı yalnız konkret hərbi-logistik məsələ ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda ABŞ-ın müttəfiqlərindən strateji məsələlərdə daha açıq dəstək gözlədiyini göstərən siyasi siqnal kimi də qəbul edilir.
Bu vəziyyət fonunda Almaniyanın xarici işlər naziri Johann Vadefulun Avropa İttifaqı və Almaniyanın İspaniya ilə həmrəy olduğunu və onu dəstəkləyəcəyini bildirməsi Avropa daxilində siyasi həmrəyliyin nümayişi kimi dəyərləndirilir. Bu açıqlama birbaşa olaraq Avropa İttifaqının ABŞ-ın mümkün hərbi əməliyyatlarına dəstək verməyəcəyi anlamına gəlmir. Daha çox Vaşinqtonun iqtisadi təzyiq və ticarət embarqosu kimi hədələrinə qarşı Avropa daxilində birlik nümayiş etdirmək məqsədi daşıyır. Yəni mesajın əsas məzmunu İspaniyanın belə bir vəziyyətdə tək qalmayacağı - Avropa strukturlarının ona siyasi və iqtisadi baxımdan dəstək verəcəyidir.
İspaniyanın baş naziri Pedro Sançez isə ABŞ və İsrailin İrana qarşı mümkün hərbi əməliyyatlarını tənqid edərək bunun “bəşəriyyət üçün fəlakət” ola biləcəyini bildirib və 2003-cü ildə baş vermiş Iraq müharibəsi kimi səhvlərin təkrarlanmamasına çağırıb. Bu mövqe Avropa daxilində müharibəyə münasibətdə ehtiyatlı və skeptik yanaşmanın mövcud olduğunu göstərir. Sançezin bəyanatı yalnız İspaniyanın mövqeyini deyil, eyni zamanda Avropanın bir hissəsində geniş yayılmış narahatlıqları da əks etdirir.
Eyni zamanda Emmanuel Macron və Avropa İttifaqı də İspaniyaya dəstək ifadə edərək ABŞ-ın iqtisadi təzyiq ehtimalına qarşı Avropa həmrəyliyini vurğulayıblar. Bu bəyanatlar Avropa İttifaqının daxili siyasi birliyini qorumağa çalışdığını və üzv dövlətlərə qarşı xarici iqtisadi təzyiqə kollektiv reaksiya verə biləcəyini göstərir. Lakin bu dəstək daha çox iqtisadi və siyasi müstəvidə ifadə olunur və avtomatik şəkildə hərbi mövqenin müəyyənləşməsi anlamına gəlmir.
Digər tərəfdən, Almaniya kansleri Friedrix Merzin əvvəlcə İspaniyanın NATO qərarlarına əməl etməli olduğunu bildirməsi, daha sonra isə açıqlamasını yumşaltması Avropa daxilində mövcud balans axtarışını açıq şəkildə göstərir. Merz sonradan ABŞ-da keçirilən qapalı görüşlərdə Avropanın mövqeyini açıq ifadə etdiyini və mübahisənin ictimai şəkildə gərginləşdirilməsini istəmədiyini bildirməklə həm transatlantik əlaqələri qorumağa, həm də Avropa daxilində siyasi konsensusu saxlamğa çalışdığını nümayiş etdirdi.
Bu hadisələr fonunda Vadefulun açıqlaması Avropa İttifaqının mütləq şəkildə ABŞ-ın mümkün hərbi əməliyyatlarını dəstəkləməyəcəyi anlamına gəlmir. Daha real ehtimal ondan ibarətdir ki, Avropa daxilində mövqelər tam vahid olmayacaq. Bəzi ölkələr ABŞ-ın təhlükəsizlik siyasətinə daha yaxın mövqe tuta bilər, digərləri isə münaqişənin genişlənməsinin qarşısını almağa yönəlmiş daha ehtiyatlı və diplomatik xətti müdafiə edə bilər.
Nəticə etibarilə yaranmış vəziyyət Avropa İttifaqının ABŞ ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətlərini qorumaqla yanaşı, öz siyasi və iqtisadi müstəqilliyini də nümayiş etdirməyə çalışdığını göstərir. Bu isə o deməkdir ki, mümkün münaqişə fonunda Avropa dövlətlərinin mövqeləri tam eyni olmayacaq və siyasi birlik saxlanılsa belə hərbi və strateji məsələlərdə müəyyən parçalanma elementləri meydana çıxa bilər. Bu tendensiya transatlantik münasibətlərdə yeni mərhələnin formalaşdığını göstərən mühüm siqnallardan biri kimi qiymətləndirilir.
Akif NƏSİRLİ
