ABŞ və İsrail İrana hava zərbələr endirir, ancaq döyüşlərdən sonra nə olacağı ilə bağlı Vaşinqtonun aydın siyasi strategiyası yoxdur. Bunu ABŞ müdafiə nazirinin Yaxın Şərq üzrə keçmiş köməkçisinin müavini Dana Stroul deyib. O, hazırda Yaxın Şərq Siyasəti üzrə Vaşinqton İnstitutunda tədqiqat direktorudur.
Stroulun fikrincə, Tehranın adi hərbi imkanları zəiflədilir, amma başqa variantları da var. Məsələn, kiberhücumları, Yaxın Şərqdən kənardakı şəbəkələrini işə sala bilər. Müharibə uzandıqca itkilər, sursat, raketdən müdafiə sistemi ehtiyatları, qlobal iqtisadi nəticələrin yaratdığı təzyiq arta bilər. Stroul ABŞ müdafiə rəsmisinə istinadla deyir ki, hərbi məqsəd İranın Yaxın Şərqdə təsir imkanlarını aradan qaldırmaqdır. ABŞ müdafiə rəsmilərini üç əsas məsələ narahat edir: İranın nüvə silahı proqramı, raket proqramı və Yaxın Şərqdə terroru dəstəkləməsi: "Müharibə başlayandan bəri bu proqramları zəiflətmək, gerilətmək üçün addımlar atıldığını görürük". Təhlilçi bu hədəflər yönündə irəliləyiş əlamətlərini də sadalayır – ABŞ və İsrail İrana hərbi kampaniyanın ilk 48 saatı içində İran üzərində hava üstünlüyünə nail olub: İrana qarşı uzaqməsafəli silahlardan deyil, birbaşa İran üzərində uçan qırıcılardan istifadə olunur və sair. Pentaqon bildirir ki, İran münaqişənin əvvəlində olduğunda daha az raket və dron buraxır. Bu İranın hazırkı hərbi vəziyyəti barədə nə deyir? Stroul deyib ki, bu, ABŞ və İsrailin birlikdə İranın ənənəvi hərbi imkanlarını zəiflətdiyini göstərir. Yəni hava təhdidlərini aradan qaldırmaq istiqamətində irəliləyiş var: "Amma siyasi nəticənin nə olacağı, prezidentin nə vaxt "məqsədlərimizə çatdıq" deyəcəyi hələ də aydın deyil. Hazırda çox qarışıq mesajlar verilir". Bəs, İran bu səviyyədə döyüşləri nə qədər davam etdirə bilər? Təhlilçinin fikrincə, İran rejimi üçün əsas sual qələbənin nə demək olmasıdır: "Bu inqilabi rejim özünü yer üzündə Tanrının iradəsinin təmsilçisi sayır. Onlara lazım olan sağ qalmaqdır. Raket proqramı və ya nüvə proqramı zəifləsə belə, rejim sağ qalarsa, bu proqramları yenidən qurmaq mümkündür".
Keçmiş müdafiə rəsmisi başqa ölkələrin bu müharibəyə qoşulması ehtimalı barədə deyir ki, İranın ABŞ-nin regiondakı tərəfdaşlarını və müttəfiqlərini cəzalandırmaq strategiyası işləmədi: "Hazırda İrandan gələn təhdidləri necə aradan qaldırmağın ən yaxşı yolu barədə fəal müzakirələr aparılır". Stroul vurğulayır ki, Vaşinqton hazırda hərbi baxımdan effektiv müharibə aparır, amma döyüşlər bitəndən sonra nə olacağı ilə bağlı strategiya və ya siyasət yoxdur. Bu qeyri-müəyyən vəziyyətin isə bir neçə riski var. Birincisi, daha çox amerikalı hərbçinin həlak olması ehtimalı yaxınlaşan aralıq seçkilər fonunda Trampa təzyiq yarada bilər. İkincisi, İranın regionu təhdid etmə imkanları qarşısında ABŞ-ın sursat və raketdən müdafiə sistemləri ehtiyatlarının nə qədər duruş gətirəcəyidir. Təhlilçi neftin qlobal qiymətini, dünya iqtisadiyyatı və təchizat zəncirləri kimi məsələləri də sadalayır. Regional müttəfiqlər müdafiə rolundan çıxaraq daha fəal iştirak etsələr, bu münaqişənin gedişini dəyişə bilərmi? Stroul deyir, bu, münaqişənin hərbi nəticəsini dəyişməyəcək, çünki ABŞ və İsrail İran üzərində ənənəvi hərbi baxımdan özləri də üstünlük qazanırlar. Koalisiyanın genişlənməsi siyasi baxımdan əhəmiyyətli ola bilər. Stroul İranın Yaxın Şərqdə hücum xarakterli kiber əməliyyatlara hələ başlamadığını deyir: "Üstəlik, İranın dünyada gizli hücrələrdən və terror şəbəkələrindən ibarət qlobal sistemi var. Onların da aktivləşdiyini görməmişik". Təhlilçi Avropa, ABŞ və Asiya ölkələrinin bu riski nəzərə alaraq kəşfiyyat əməkdaşlığını gücləndirə biləcəyini də vurğulayır. Müharibənin nə qədər çəkəcəyinə gəlincə, Stroul hərbi baxımdan bir neçə həftə davam edə biləcəyini deyir. Məsələn, İran donanmasının qalan hissəsinin məhv edilməsi, yaxud ölkə daxilində qalan raket və dron arsenalının sıradan çıxarılması kimi: "Əsas problem odur ki, prezident Trampın siyasi hədəfinin nə olduğunu hələ eşitməmişik. Risk isə ondadır ki, bu müharibə tədricən irəli gedərək uzunmüddətli münaqişəyə çevrilə bilər". İndilikdə Donald Tramp "NBC" telekanalına müsahibəsində bildirib ki, ABŞ İranda rəhbərliyin tamamilə dəyişməsini istəyir. Onun sözlərinə görə, Vaşinqton İranda hakimiyyətə gələ biləcək bir neçə namizədi nəzərdən keçirir: "Biz gəlib hər şeyi təmizləmək istəyirik. İstəyirik ki, onların yaxşı lideri olsun. Bizim bir neçə nəfərimiz var ki, hesab edirəm, bu işin öhdəsindən yaxşı gələrlər". O əlavə edib ki, ABŞ öz siyahısındakı insanların hərbi əməliyyat zamanı həlak olmaması üçün tədbirlər görür: "Bəli, biz onlara göz-qulaq oluruq". İran özü isə təhlükəsizlik məsələlərinə görə öldürülmüş ali rəhbər ayətullah Əli Xameneinin xələfinin təyin olunmasını təxirə salıb. "The New York Times" qəzetinin mənbələrinin bildirdiyinə görə, ayətullah Xameneinin oğlu - Müctəbanın İranın ali rəhbəri postuna əsas namizəd olduğu bilindikdən sonra onun təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar artıb. İsrailin müdafiə naziri İsrael Kats bəyan edib ki, İran tərəfindən Xameneini əvəz etmək üçün təyin edilən hər bir lider məhv edilməli hədəf olacaq. Öz növbəsində, Donald Tramp Xameneinin oğlu Müctəbanın namizədliyini qəbuledilməz adlandırıb: "Biz İrana harmoniya və sülh gətirəcək birini görmək istəyirik".
Tahir TAĞIYEV
