Yaxın Şərqdə davam edən müharibə getdikcə daha amansız şəkil alır. Artıq Livan ərazisindəki “Hizbullah”, Yəməndəki husilər və İranın bəzi proksi qüvvələrinin müharibəyə müdaxilə etmək ehtimalı yüksəkdir. İsrail quru əməliyyatlarına start verərsə və orada məsələ uzanarsa prosesə başqa dövlətlər də qoşula bilər.
İndilikdə görünən budur ki, ilk olaraq İranın məsələyə müdaxiləsi daha böyük ehtimaldır. Hətta İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahian növbəti dəfə İsrail və ABŞ-ı təhdid edib. Abdullahian vəziyyət nəzarətdən çıxacağı təqdirdə İran hakimiyyəti və müttəfiqlərinin İsrail və HƏMAS arasında müharibəyə müdaxilə etmək məcburiyyətində qalacağını bildirib: "İsrail və ABŞ-a xəbərdarlıq edirik: Qəzza zolağında mülki şəxslərə qarşı cinayətlər dayanmasa, bütün imkanlara açıq olacağıq". ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken isə İranın bu halda Amerika zərbələrinə tuş gələcəyini bildirib: “ABŞ İsrail və HƏMAS müharibəsinin İranın iştirakı ilə eskalasiyası ehtimalından narahatdır. Biz İranın "etibarlı adamları"nın şəxsi heyətimizə, xalqımıza qarşı hücumlarını artırması ehtimalından narahatıq. Mümkün eskalasiyanı gözləyirik. Heç kim bu məqamdan istifadə edərək İsrailə və ya buna görə bizə, şəxsi heyətimizə hücumları artırmamalıdır. Hər cür tədbir görürük, lazım gələrsə, həlledici cavab verəcəyik”. İsrailin xarici işlər naziri Eli Kohen də İrana xəbərdarlıq edib: “İran Yaxın Şərqə nəzarəti ələ keçirmək istəyir. Tehran yəhudi dövlətinin məhvinə çalışır. İranlı fanatik ayətullahlar rejimi HƏMAS-a hərbi, maliyyə və siyasi dəstək verir. İran rejimi özünün marionet “Hizbullah”ının köməyi ilə Livanda əlavə cəbhə açmağa çalışaraq müharibəni qızışdırır. Onların hamısı İsrailin məhvinə can atır ki, bu da onlara bütün Yaxın Şərqə nəzarəti ələ keçirməyə və öz aqressiv İslam inqilabını Aralıq dənizinə, Avropaya və bütün dünyaya yaymağa imkan verəcək”. İsrailin baş naziri Benjamin Netanyahu da Livanda yerləşən “Hizbullah” silahlı qruplaşmasını İsrailə qarşı ikinci cəbhə açmaqla bağlı xəbərdar edib: “Əgər o bunu edərsə, həyatının səhvini etmiş olar. Belə bir addım İsraili görünməmiş miqyasda əks-hücuma keçməyə məcbur edə bilər ki, bu da Livan üçün dağıdıcı ola bilər”. Hələlik İranHƏMAS vasitəsilə İsrailə qarşı müharibə aparır. Bu fonda gözlənilir ki, İsrail HƏMAS üzvlərini məhv etdikdən sonra qüvvələrini geri çəkə bilər. Lakin bu o qədər də asan deyil, çünki qruplaşmanın azı 40 min üzvü var, onların hamısının sıradan çıxarılması asan deyil. Eyni zamanda, HƏMAS-ın elit “Nuxbo” komando birliyinin məhv edilməsi və qrupun bütün siyasi liderlərinin öldürülməsi, yaxud ələ keçirilməsini tələb edir. HƏMAS-ın siyasi liderləri əsasən Qətərdə yaşayırlar. İsrailin fələstinlilərə Qəzzadan cənuba qaçmaq çağırışı o deməkdir ki, ilkin hədəf zolağın ikiyə bölünməsidir: şimal zonası HƏMAS-la döyüşlərin baş verəcəyi yerdir, cənub zolağı mülki fələstinlilərin qalacağı yer. Məhz bu fonda İran və onun proksi qruplaşması olan “Hizbullah” bəyan edib ki, İsrail Qəzzaya qurudan müdaxilə edərsə, onlar müharibəyə qoşulacaq. Bu da ABŞ-ın prosesə müdaxiləsi deməkdir. “Hizbullah”la yanaşı, Suriyada İrana bağlı qruplar, o cümlədən, Yəməndə husilər də İsrailə hücum edə biləcəklərinin anonsunu verib. Onların əlində İsraili vura biləcək ortamənzilli raketlər var. Bu ssenari İsrail üçün “çoxcəbhəli müharibə” vəd edir, o cümlədən, İraq, Suriya, Livan və Yəmənin də daxil olacağı regional münaqişənin qapısını aralayır.
Belə bir vaxtda Britaniyanın “Daily Mail” nəşrinə danışan İsrailin iqtisadiyyat naziri Nir Barkat müharibənin genişlənə biləcəyinə işarə edib: “İranın Livandakı terror təşkilatı “Hizbullah” İsrailə hücum etsə, İrandakı bütün ayətullahlar dünyadan silinəcək. İsrail təkcə “Hizbullah”ı zərərsizləşdirməyəcək. Əksinə, terror təşkilatı şimal cəbhəsi açsa, biz birbaşa İranı hədəfə alacağıq. İranın məqsədi bütün cəbhələrdən İsrailə hücum etməkdir. Onların İsrailə hücum etdiyini başa düşsək, qisas alacağıq, ilanın başını əzəcəyik. İranda ayətullahlar gecələr rahat yatmayacaq, şimalda cəbhə açsalar, cavab verəcəklərinə əmin olacağıq. İsrailin düşmənlərimizə çox açıq mesajı var. Biz onlara deyirik ki, Qəzzada baş verənlərə baxın, bizə hücum etsəniz, sizə də eyni münasibət göstəriləcək. Biz sizi yer üzündən siləcəyik”. Bunlar fonunda HƏMAS-İsrail müharibəsinin geosiyasətdə mümkün nəticələri müzakirə olunmağa davam edir. Alman beynəlxalq əlaqələr şərhçisi Jörg Launun “Internationale Politik Quarterly” jurnalında yazdığı məqalədə qeyd edilir ki, indiki halda Qərb dünyası da HƏMAS-İsrail müharibəsində uduzanlardan sayılır: “7 oktyabr və onun nəticələrini təkcə Yaxın Şərq münaqişəsi kontekstində başa düşmək olmaz. Təkcə İsrail və Fələstin arasında öz müqəddəratını təyin etmək üçün əsrlərdir davam edən mübarizə indiki gərginliyi anlamaq üçün kifayət etmir. İstifadə edilən zorakılığın hədsizliyi və onu törədənlərin həyasızcasına təqdim edilməsi göstərir ki, bu, çoxəsrlik müharibədə başqa bir münaqişə deyil. İkinci Dünya müharibəsində Şərqi Avropada nasistlərin ölümcül hərəkətlərini xatırladan hücumların soyqırım vəhşiliyi siyasi məqsədə, daha dəqiq desək, anti-siyasi məqsədə hesablanıb. Bu qarşılıqlı hücumlar əslində düşmənlər arasında razılaşmanın mümkün olduğu istənilən siyasət formasını hədəf alır. HƏMAS-ın hücumları ilə bağlı dünya miqyasında şok da bütün regionu əhatə edə biləcək daha böyük müharibə qorxusundan qaynaqlanırdı. HƏMAS-ın həyata keçirdiyi qırğın bir şeyi qaçılmaz şəkildə aydınlaşdırdı: Qərbin Yaxın Şərq siyasəti iflasa uğradı. Bu, ABŞ və Avropa İttifaqına da aiddir. İsrailin fələstinlilərə məhəl qoymamaq və münaqişənin qarşısını almaq, qəsəbələr salmaq və qonşu ərəb ölkələri ilə yaxınlaşmaq yolu ilə idarə etmək siyasətinin də təhlükəli illüziya olduğu sübuta yetirilib. Bu müharibə, Rusiyanın Ukraynaya hücumu kimi, hələ də adekvat termin tapa bilmədiyimiz qlobal geosiyasi dəyişikliyin bir hissəsidir. İndi blokların, Qərbin hökmranlığının və Amerikanın “dünya jandarmiyası” olmadığı “çoxqütblü dünya”dan söhbət gedir. Bu yeni dünya düzənində bir çox güclər əvvəllər yalnız böyük dövlətlər üçün mövcud olan öz maraqlarını müdafiə etmək mövqeyini qəbul etməyə cəsarətli olurlar. Bu dəyişiklik özlüyündə mütləq pis bir şey deyil. “Qlobal Cənub” kimi tanınan regionun bir çox ölkələri ümid edir ki, bu çoxqütblülük qlobal gücün daha ədalətli bölüşdürülməsinə gətirib çıxara bilər.
Ancaq indi aydın olur ki, bu vəziyyət ən radikal aktorları və onların tərəfdarlarını bütün dünyada daha böyük risqlərə getməyə cəsarətləndirib. Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi xarici siyasətdə ağla gələn hər bir normaya meydan oxuyur. Çin getdikcə daha aqressiv hərəkətlərlə Tayvana təzyiq göstərmək üçün cəsarət tapir”.
Nahid SALAYEV
