Dünyanın diqqət mərkəzində qalmaqda davam edən İsrail-Fələstin qarşıdurmasının nəticələri, bəzi ekspertlərə görə, dünyanın geosiyasi xəritəsində ciddi dəyişikliklərə gətirib çıxaracaq. Hətta hesab edilir ki, bu gedişlə İsrail Qəzza zolağını tam nəzarəti altına alacaq. Bu isə Fələstinin gələcəyinə təsirini göstərəcək.
Belə bir vaxtda yayılan məlumata əsasən, İsrail ordusu Qəzzaya qurudan, havadan və dənizdən hücum planlaşdırır, lakin vaxt barədə konkret məlumat verilmir. İsrail ordusu verdiyi yazılı açıqlamada bölmələrinin bölgədə əməliyyatlarını genişləndirməyə hazırlaşdığını açıqlayıb. Açıqlamada İsrail ordusunun ehtiyatda olan yüz minlərlə əsgərin köməyilə hərtərəfli hücuma hazırlaşdığı qeyd edilib. Hücumda hava, dəniz və quru qüvvələrindən istifadə ediləcəyi, lazımi hərbi texnikanın müvafiq yerlərə göndərildiyi bildirilib. İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu İsrail ordusunun əsgərləri ilə söhbət etdiyini göstərən videonu X sosial şəbəkəsində paylaşıb və paylaşdığı postda bunları yazıb: “Qəzza ilə cəbhə xəttindəki əsgərlərlə. Biz hazırıq”. Netanyahu Qəzza zolağındakı İsrail piyadalarına deyib: “Növbəti mərhələyə hazırsınız? Növbəti mərhələ başlayır”. Hesab edilir ki, bu hücum Fələstinin durumunu dəyişəcək. Qeyd edək ki, Fələstin əhalisi tarixi Fələstin və əsasən qonşu ərəb ölkələrindəki diaspora arasında bölünüb. İordan çayının qərb sahilində və Aralıq dənizi sahilində - Qəzzada Fələstin dövləti yaratmaq səyləri İsraillə davam edən münaqişəyə görə baş tutmayıb. İordan çayının qərb sahilində və Qüdsün şərqində fələstinlilər 1967-ci ildən bəri İsrailin nəzarəti altında yaşayırlar. İsrailin qərb sahilində tikdiyi məskənlərdə isə 500 min nəfər yaşayır və onlar beynəlxalq hüquqa görə qeyri-qanuni sayılsalar da, İsrail bununla razılaşmır. Həmçinin diaspor arasında fələstinlilərinin statusu və fələstinli qaçqınların indiki İsrail ərazisinə köçürülən qaçqınlara əvvəl yaşadıqları torpaqlara qayıtmasına icazə verilib-verilməməsi məsələsi ilə bağlı mübahisələr gedir. Fələstinlilər öz müqəddəratını təyin etməyə can atıblar, lakin yalnız öz işləri üzərində məhdud nəzarətə nail olublar. İsrail hakimiyyəti ilə münasibətlər şiddətli qarşıdurma ilə yadda qalıb. Əhalinin böyük hissəsi ərzaq yardımından asılıdır. Fələstin siyasi rəhbərliyi Mahmud Abbasın İordan çayının qərb sahilindəki Fəth partiyası ilə Qəzza zolağına nəzarət edən islamçı yaraqlı HƏMAS müxalifləri arasında dərin fikir ayrılığına malikdir. İsrail 1967-ci il “Altı günlük müharibə”dən bəri Şərqi nəzarəti altına alıb və beynəlxalq ictimaiyyətin böyük əksəriyyəti tərəfindən tanınmasa da, bütün şəhəri öz paytaxtı hesab edir. Fələstinlilər ona həsrətlə gözlənilən gələcək dövlətin paytaxtı kimi iddia edirlər. BMT Təhlükəsizlik Şurası və digər beynəlxalq qurumlar israillilər və fələstinlilər arasında sülhün “iki dövlətli həll” prinsipindən asılı olduğunu, İsraillə birlikdə müstəqil Fələstinin yaradılmasının iki tərəfin dinc yanaşı yaşaması üçün bir yol yaradacağını iddia edirlər. Ancaq son vaxtlar çox az irəliləyiş əldə olunub. Fələstin ərazilərinə gəlincə, Qüds onun paytaxtı elan edilib, lakin məhdud beynəlxalq tanınmaya malikdir. İnzibati mərkəzi Ramallahdır. Fələstinin sahəsi 6020 kvadratkilometrdir. İndiki əhalisi 5,3 milyondur, 5,9 milyon da bu yerlərdən qaçqın düşüb.
Xatırladaq ki, 1948-ci ildə İsrailin müstəqillik elan etməsindən sonrakı müharibə Fələstinin keçmiş Britaniya mandatının İsrail, İordaniya və Misir arasında bölünməsinə gətirdi. Yüz minlərlə fələstinli “Nəkbə” və ya “Fəlakət” adlandırdıqları müharibə zamanı öz doğma yurdlarından qaçıb və ya onu tərk etməyə məcbur olub. Bu qaçqınların və onların övladlarının əvvəlki evlərinə qayıtmaq tələbi İsraillə mübahisənin ən qızğın müzakirə olunan aspektlərindən biri olaraq qalır. Fələstin milli hərəkatı tədricən, müvafiq olaraq, İordaniya və Misir tərəfindən idarə olunan qərb sahilində və Qəzzada, eləcə də qonşu ərəb dövlətlərindəki qaçqın düşərgələrində yenidən toplandı. İsrailin İordan çayının qərb sahili, Qəzza zolağı və Şərqi Qüdsü tutduğu 1967-ci il “Altı günlük müharibə”dən az əvvəl İsrailə qarşı uzun müddət zorakılıq kampaniyası aparan Fələstin Azadlıq Təşkilatı (FAT) əsas aparıcı qrup kimi meydana gəlib. Yasir Ərəfatın başcılıq etdiyi Fələstin Azadlıq Təşkilatı Fələstin xalqının nümayəndəsi kimi tədricən beynəlxalq səviyyədə tanındı və 1993-cü ildə İsraillə Oslo razılaşması bunun kulminasiyası oldu. Bu razılaşmalar münaqişənin razılaşdırılmış həlli tapılana qədər Qəzza zolağı və qərb sahilinin bəzi hissələri üzərində, Şərqi Qüdsü çıxmaqla, müvəqqəti idarəetmə orqanları kimi Fələstin Milli Administrasiyasını yaratdı. Fələstin Milli Administrasiyası beynəlxalq qurumlarda fələstinliləri təmsil edən Fələstin Azadlıq Təşkilatının bir agentliyi kimi fəaliyyət göstərir. Ona müstəqil seçkilər vasitəsilə seçilmiş prezident rəhbərlik edir. Prezident baş nazir və seçilmiş Qanunvericilik Şurasının dəstəyinə malik olan hökuməti təyin edir. Qərb sahilinin işğalı, davam edən yaşayış məntəqələri və hərbi nəzarət-keçid məntəqələrinin tikilməsi, eləcə də fələstinlilərin hücumları hər hansı yekun razılaşmaya doğru irəliləyişi ləngidib. 2005-ci ildə İsrail Qəzza zolağından bütün qoşunları və burada məskunlaşdırdığı sakinlərin çıxarılmasını başa çatdırdı. 2006-cı ildə islamçı HƏMAS qrupu Qəzza zolağında seçkilərdə qalib gəldi. Bir il sonra HƏMAS Qəzzaya tam nəzarəti ələ keçirərək, döyüş günlərində Fələstin Administrasiyasının təhlükəsizlik qüvvələrini sıxışdırıb çıxardı. Onu ələ keçirdikdən sonra İsrail və Misir Fələstin ərazisini ələ keçirən yaraqlılara qarşı sərt blokada tətbiq etdi. Beynəlxalq aləmdə HƏMAS terror qruplaşması kimi qəbul edilir. Fələstin lideri Mahmud Abbas bildirir ki, HƏMAS qruplaşmasının fəaliyyəti və siyasi xətti Fələstin xalqını təmsil etmir.
Nahid SALAYEV
