Yaxın Şərqdə qanlı toqquşmalar davam edir. HƏMAS-ın danışıqlar çağırışına baxmayaraq, İsrail hədəflərinə çatana kimi savaşı davam etdirəcəyini bildirib. Bunlar fonunda Fələstin-İsrail münasibətlərində növbəti qanlı dövrün başlanmasına təhrik edən HƏMAS qruplaşması yenidən diqqət mövzusudur.
Qeyd edək ki, HƏMAS adının özü təşkilatın ərəbcə adının abbreviaturasıdır: “Hərəkat əl-Muqavəmə əl-İslamiyyə”, yəni “İslami Müqavimət Hərəkatı” deməkdir. Qrupun yaradıcısı gəncliyində Qahirə Universitetinin ingilis dili fakültəsinin tələbəsi olan fələstinli din xadimi Şeyx Əhməd Yasin olub. Lakin o, ingilis dili və ədəbiyyatı ilə deyil, daha çox İslamın radikal təfsiri ilə maraqlanırdı. HƏMAS Misirin “Müsəlman Qardaşları” islamçı təşkilatının Fələstindəki hissəsindən qurulub. Onu təşkil edən Yasin əvvəlcə 1967-ci il “Altı günlük müharibə”dən sonra İsrailin ələ keçirdiyi İordan çayının qərb sahili və Qəzza zolağında yalnız tədris və xeyriyyəçiliklə məşğul olub. Keçən əsrin 80-ci illərində fəal şəkildə İsrailə qarşı çıxan ən böyük Fələstin təşkilatlarından biri nüfuzu ilə hətta fələstinlilərin özləri arasında heç də gözə çarpmayan Fələstin Azadlıq Təşkilatı (FAT) olub. Bəzilərini onun səmərəliliyinin aşağı olması, digərlərini dindarlığının yetərsizliyi qane etmirdi, bir hissəsini də liderlərinin daima korrupsiyada ittiham edilməsi qəzəbləndirirdi. HƏMAS isə onun tam əksi kimi görünürdü, əsasən ona görə ki, o, İslamı birinci yerə qoyurdu: Fələstin ərazilərinin azad edilməsi əhalinin islamlaşmasının nəticəsində olmalı idi. 1987-ci ildə HƏMAS-ı quran Yasin demişdi ki, “Altı günlük müharibə”dən keçən 20 ildə vəziyyət dəyişib və “ilahi iradəsi”nin nəticəsi olan yeni reallıqlar meydana gəlib, odur ki, mənəvi təmizliyi və başqaları üçün qayğını birləşdirən xüsusi mübarizə növü tələb olunur ki, təkcə vətən azad edilməsin, həm də ruh öz nicatını tapsın. 1988-ci ildə HƏMAS İsrailin məhv edilməsinə və “tarixi Fələstin” torpağında İslam dövlətinin yaradılmasına çağıran ilk xartiyasını dərc edib. Əzəldən sülh yolu ilə hər hansı bir tənzimləmə ehtimalını rədd edən sənəddə yazılmışdı: “İsrail İslam onu daha əvvəl başqalarını məhv etdiyi kimi məhv etməyincə var olacaq və mövcudluğunu davam etdirəcək... “İslami Müqavimət Hərəkatı” hesab edir ki, Fələstin torpağı “Qiyamət günü”nə qədər müsəlmanların gələcək nəsilləri üçün müqəddəs olan İslami vəqfdir. Fələstin müsəlman nəsilləri üçün müqəddəs olan islami vəqf diyarıdır”. 2017-ci ildə HƏMAS “Altı günlük müharibə”dən əvvəl müəyyən edilmiş sərhədlər daxilində öz dövlətinin yaradılmasına “müvəqqəti” razılığını bildirən yeni sənəd təqdim edir. Lakin bu sənəddə də İsraili diplomatik əlaqələr qurula bilən suveren dövlət kimi tanımaqdan imtina etdiyi qeyd olunur: “İsrailin yaradılması tamamilə qeyri-qanunidir və Fələstin xalqının ayrılmaz hüquqlarına ziddir, eləcə də beynəlxalq konvensiyalarla təmin edilən insan hüquqlarının pozulmasıdır”. HƏMAS ilə hər hansı kompromis əldə etməyin qeyri-mümkünlüyü, həmçinin qruplaşmanın 1917-ci il Balfour Bəyannaməsini, o cümlədən 1990-cı illərdəki Oslo razılaşmalarını tanımaması ilə də izah olunur. Balfour Bəyannaməsinə əsasən, Britaniya hökuməti digər dini icmaların hüquqlarını pozmamaq şərti ilə o vaxtkı Fələstin ərazisində yəhudi dövlətinin yaradılmasını dəstəkləyəcəyini rəsmən vəd etmişdi. Oslo Razılaşması iki – yəhudi və fələstin dövlətinin yaradılması və birgəyaşayış prinsiplərini müəyyən edir.
Qeyd edək ki, İordan çayının qərb sahili və Qəzza Fələstin ərazisi kimi tanınır. Bundan başqa, tarixdə Fələstin kimi tanınan dövlətə Şərqi Qüds və İsrail də daxil idi. Yəhudilər İncildə yəhudi krallıqlarının torpaqları kimi təsvir edilən bu yerləri “vəd edilmiş torpaq” kimi görürlər. İsrail dövləti 1948-ci ildə yaradılıb, lakin İsraili rəsmən tanımayanlar hələ də bu bölgəni Fələstin adlandırırlar. Fələstinlilər İordan çayının qərb sahilini, Qəzza və Şərqi Qüdsü əhatə edən bölgəni də Fələstin adlandırırlar. Bu gün sahəsi cəmi 365 kvadratkolimetr, Aralıq dənizi sahilinin kiçik zolağı, iki milyondan bir qədər çox insanın yaşadığı yer olan Qəzza zolağına HƏMAS nəzarət edir. Bu təşkilat Osloda imzalanmış müqavilələri tanımadığından, müqavilələr imzalanandan sonra başlamış siyasi proseslərə 2006-cı ilədək: Fələstin ərazilərində yerli və qanunvericilik orqanlarına seçkilərdə iştirak etmək qərarına gələnə qədər hansısa səbəblərdən məhəl qoymayıb. O zaman onların hamısı prezident Mahmud Abbasın və onun Fələstin Azadlıq Təşkilatının bir hissəsi olan FƏTH partiyasının nəzarəti altında olub. Qanunvericilik Şurasında FƏTH-dən daha çox yer qazanan HƏMAS-ın gözlənilməz qələbəsi nəinki Abbasın tərəfdarlarını, hətta o vaxta qədər FƏTH-lə əməkdaşlığın mümkün olduğu qənaətinə gələn və bu prosesin davam etdiriləcəyinə ümid edən bir çox xarici siyasətçiləri dilxor etmişdi. FƏTH seçkilərin nəticələrini tanımaqdan imtina etdi. Onun milli birlik hökuməti yaratmaq cəhdi uğursuz oldu, çünki FƏTH beynəlxalq arenada fələstinlilərin maraqlarını təmsil edən yeganə təşkilat sayılmaqda israr edirdi, HƏMAS isə bununla qətiyyən razılaşmaq istəmədi. Bundan sonra iki tərəf arasında “Qəzza müharibəsi” kimi tanınan qısamüddətli silahlı qarşıdurma başlandı və bunun nəticəsində 118 nəfər həlak oldu. Nəticəsi Fələstin ərazilərinin faktiki olaraq, iki hissəyə bölünməsi oldu: İordan çayının qərb sahili özünü fələstinlilərin yeganə səlahiyyətli nümayəndəsi hesab etməkdə davam edən FƏTH tərəfindən idarə olunur, Qəzza zolağı isə tamamilə HƏMAS-ın nəzarətinə keçdi. Qəzza zolağında bundan başqa seçkilər keçirilməyib. O vaxtdan bəri qrupun silahlıları İsraillə dörd böyük münaqişədə iştirak ediblər. Bütövlükdə HƏMAS və ya onun hərbi qanadı olan “İzzəddin əl-Qəssam Briqadaları” bir sıra ölkələrdə, o cümlədən İsrail, ABŞ, Aİ və Böyük Britaniyada terrorçu təşkilat kimi tanınır. Belə bir fikir var ki, israillilərin sülh prosesinə marağı məhz Qəzza zolağından onların ərazilərinə yönələn hücumlar nəticəsində itirilib. Bir çox fələstinlilər bu hücumları öz itkilərinə və fələstinlilərin öz ərazisi kimi gördükləri İordan çayının qərb sahilində inşası davam edən İsrail məskənlərinin salınmasına qisas kimi alqışlayırdılar. 2004-cü ilin mart və aprel aylarında HƏMAS-ın dini lideri Şeyx Əhməd Yasin və onun varisi Əbdül Əziz əl-Rantisi İsrailin Qəzza zolağına raket hücumları nəticəsində öldürülüb. Həm bir çox ölkələr, həm də, məsələn, Avropa İttifaqı kimi fövqəlmilli qurumlar tərəfindən terror təşkilatı kimi tanındığına görə HƏMAS rəsmi yardıma ümid edə bilməz. Tarixən vəsaitlərin çoxu xaricdə yaşayan varlı fələstinlilərdən, eləcə də Körfəz ölkələrindəki daha varlı şəxslərdən gəlib. Sosial ehtiyaclar üçün müəyyən yardımlar da Qərbdəki İslam xeyriyyə təşkilatları tərəfindən göndərilirdi, lakin HƏMAS-la əlaqələrinə görə bəzilərinin aktivləri dondurulub. Qəzzada xüsusi bir iqtisadiyyat yoxdur. 2006-2007-ci illərdə Misirlə İsrail birlikdə sektorun blokadasını təşkil edib və bu, fələstinlilərin kütləvi şəkildə bölgəni tərk etməsinə səbəb olub. Blokada başlayandan sonra uzun illər ərzində HƏMAS Misir sərhəd-keçid məntəqələrindən yan keçən mürəkkəb tunellər şəbəkəsi vasitəsilə daşınan mallara vergi qoymaqla gəlir əldə edirdi. Ərzaq və dərmanla yanaşı, eyni tunellərlə silahlar da gətirilirdi. Misir yalnız 2018-ci ildə “Salah əd-Din” sərhəd-keçid məntəqəsindən bəzi ticarət mallarının Qəzzaya daxil olmasına rəsmi icazə verməyə başlayıb.
Tahir TAĞIYEV
