Ümumən Vahid, Bütöv Türk Aiələsində birləşən, eyni Türk Dili kökünə bağlı, fərqli dialect-şivə, fonetik özünüifadə tərzinə, fəqət etnogenetik-leksik, qamatik-üslub, şifahi-yazılı strukturu ilə fərqlənməyən 300 milyon nəfərdən çox möhtəşəm Türkü əhatə edən Yer kürəsinin Avrasiya….quru hissəsinin ortasındakı əski Göy Türklər diyarının (Altay, Savur/Sabir-Sibir, Xan Tanrı/Tenqri…bölgələri) mifoloji-tarixi salnaməsi səhifələrində Yenilənmə, Oda tapınma, Toparlanma….kimi milli-mənəvi… qandaşıyıcıları soyuna məxsus törənlər sırasında “Ərgənlərin yığnağı”na xitabən yaranan şölən (sonradan “Bahar bayramı” adlanıb) xüsusi yer tutur.
Uca Haqın-Tanrıya bağlı dini-ruhani təqvalarına müqəddəs ocaqlar sırasında Xan Tanrılara ad olan Altay dağları, Tuva və Xas Sakların (Xakasiya) diyarı və bu məkanlara bitişik ərazilər əski Türk elatlarının (Hun, Quz, Sak…soyluların), ilk növbədə Göy Türklərin yurdu-yuvası olmaqla yanaşı, həm də tarixi-mifoloji irsin, xalq yaddaşının zənginliyi, relief-landşaft örtüyünün sakrallığı…ilə fərqlənməkdədir. Ümumilkdə Göy Türklərin tarixi-coğrafi salnaməsi sırasında ilkin məkanı Tuva diyarında müqəddəs Haya Bacı dağında olan “Ərgən Hunların yığnağı”nın etimoloji-mifoloji məzmunu xüsusi elmi-xronoloji əhəmiyyət kəsb edir, çünki, Ərgən Türklərin Böz Qurd timsalında təbiətdən güc alan imdadını təcəssüm etdirən, Təbiət kökənli şölən-“Ərgənlərə Yol göstərən Boz Qurd” törəni “Bahar bayramı” adı ilə də Türk-Müsəlman xalqları arasında (hər ilin mart ayının 3-cü ongünlüyündə) keçirilməkdədir.
Haşiyə. Türk xalqlarının mistik-inanc kultu-Boz Qurd “Baş Qurd/Boz Qurd Respublikası” (“Başqordstan Respublikası”) adı ilə tarixləşib, Tuva diyarında Haya Bacı dağında (Böyük Hun/Abakan dağının şərqində, Qərbi Sayan qurşağının cənub-qərbində, Ulu Tanrı/Tannı Ola dağının şimal-qərbində, Beluxa zirvəsinin şimal-şərqində, Abakan şəhərinin cənubunda...) ocağı çatılan (od-ocaq qalanıb yandırılıb, şər qüvvələrdən qurtarmaq üçün), bərəkətli yerlərə, ormanlara-zəmilərə yol alan Ərgən Hunlar....keçilməz, sıldırımlı aşırımlardan Boz Qurd sayəsinədə hərəkət edərək Acılardan sonra Həyata qovuşmuşlar, Yeni Həyat qazanmışlar...
Yeni Su/Yenisey çayının yuxarı hövzəsində, Xakasiya və Tuva dövlətləri hüdudlarında, Böyük Hun-Abakan dağlıq silsiləsinin şərqində və eyni adlı şəhərin cənubunda, Ulu-Tanrı/ Tannu-Ola qurşağının cənub-qərbində, Altay dağlıq qurşağının Xatun dağının uca zirvəsi ağ örtükül Xatun Başı/Beluxa zirvəsindən (4509 m) şimal-şərq tərəfdə yerləşən müqəddəs Hay Zirvəsi/Haya Başı yüksəkliyi “Ərgənlərin yığnağı”nın ilkin məkanı sayılır, Kişik Hun çayı hövzəsində Boz Qurd mistik-mifik-fəlsəfi təlimin yaranması bu ocaqdan rişələnib. Boz Qurd ulartısı Türk etnonimlərində bunca geniş yayılıb (“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı-“Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy”da “Ulaş oğlu Salur Qazan” adı göstərilir, “Qara yağış yağanda ər kimi duran, Ulaşması köpəkləri təşvişə salan!” təriflər yağdırılır; xalq təfəkküründə “Qurd ürəyi yeyən Ərgən yenilməz!” deyimi möhürlənib; Təbriz, Naxçıvan, Şuşa, Şəki, Şamaxı şəhərlərində “Qurdlar məhəlləsi”, Qərbi Azərbaycanın Gorus nahiyəsində Qurdqulaq obası, eləcə də, Ağdam, Bərdə, Göyçay rayonlarında Qurdlar kəndləri... tarixi ünvanlardır....).
Bölgədə arxeoloji-coğrafi tədqiqatlar nəticəsində üzə çıxarılmış daş lövhələrdəki, qaya sütunlarında naxışlanmış əski yazılarda Türk soyunun ilkin petroqrafik-etnoqrafik salnaməsi kimi qəbul edilmişdir (alman təbiətşünası D.Q.Messerşmidt (1685-1735) və isveç zabiti-tarixçisi F.İ.Stranberq (1676-1747) ilə birlikdə Yeni-Su/Yenisey çayının yuxarı axarlarında qayaüstü əski Türk əlifbası ilə yazıları tədqiq etmişlər, hun-uyğur əsilli dilçi-etnoqraf, Helsinki Universitetinin professoru M.A.Kastren (1813-1852, Minsu vadisinin “Boz Qurd dağı”nda etno-milli mədəni irsinin ilk təqdidatçısı), Hun əsilli arxeoloq İ.P.Aspelin (1842-1915, Aş gölü ətrafında Daşlıq arxeoloji mədəniyyət mərhələsini, Türk dilli etnonumlərin və mədəniyyət irsini öyrənib), danimarkalı türkoloq-alim V.L.Tomsen (1842-1927), rus tədqiqatçıları Q.N.Potanin (1835-1920), A.V.Andriyanov (1854-1920), V.V.Radlov (1837-1918), N.M.Yadrintsev (1842-1894), D.A.Klements (1847-1914)...əsərləri bu sırada qiymətli məxəz rolunu oynayır), “Ərgənlərin yığnağı” keçirilən ərazilərdə yayılan qayaüstü-daş lövhələrdəki əski Türk əlifbalı yazı mətnləri, məzmunu...bir daha dini-sakral, tarixi-mifoloji mədəniyyət səhifələrinə işıq salmışlar.
Azərbaycan mətbuatı tarixinin görkəmli tədqiqatçısı, mərhum professor Ş.A.Hüseynovun (1924-2019) “Müxbir” jurnalında (1989-cu il tarixli, 3-cü sayında, səhifə 4-6) təqdim etdiyi “Açıq söz” qəzetinin 15 mart 1917-ci il tarixli sayında çap edilmiş “Bahari-hüriyyət” başlıqlı məqalədə bu əski Türk milli-şöləni haqqında qısa məlumat verilmiş və vaqenin mart ayının 9-na (yeni təqvimlə martın 22-nə) təsadüf etdiyi bildirilir.
“Ərgənlərin yığnağı” ilə bağlı Türk dünyası coğrafiyasını əhatə edən mistik-fəlsəfi və mifiloji-sakral təlim Türk xalqlarının sərt Təbiət qoynunda məskunlaşması, Canlanma və Soyun davamı uğrunda Təbiətə və Haqqa bağlılığını yaşatması, uğrunda Mübarizə aparması, Təbiət qoynunda relyef-iqlim sərtliyindən Çıxış yolu kimi Təbiətin özünə tapınması, nicat Yolunu Onda tapması...və bu yöndə İlahi bələdçi kimi Boz Qurd sədaqətliyinin unudulmaması, nəticədə simvolizə edilməsi....son nəticədə Böyük Türk Bütövlüyü yaranmış və dünyaya nümunə olmuş, milli gələnəklər kimi dünya coğrafiyasında yayılmışdır.
Dini-sakral, mistik-fəlsəfi, tarixi-coğrafi məkan üslubunda yaranan, təşəkkül tapan, formalaşn “Ərgənlərə Yol göstərən Boz Qurd” törəni, “Ərgənlərin yığnağı” əfsanələşərək Türk-Müsəlman xalqlarının milli-mənəvi dəyərlərinə köklənən mərasimləri iz qoymuşdur:
- Türk birliyində, qövm toparlanmasında, gücünün-qüvvəsinin bütövləışməsi, milli etnogenezisinin təsdiqi-var olması;
- Türk toplumunun yenilənən Təbiətə sonsuz ehtiramı/etiqadı, Təbiətin oyanışında və Türkün həyatında Ocağın...şöləni...timsalında Ağrı-Acı və Sıxıntilardan qurtulması;
- Təbiətdə Uca Zirvənin, Sal Qayaların, Yaşıl Ormanların....mistik-inanc fəlsəfəsi;
-Tapınan kultun-Boz Qurdun (əslində Boz Qurdun sədaqətliliyi, Türk uluslarına bağlılığı...) ilahiləşdirilməsi;
- Əski Türk əlifbasının morfogenetik sıralanmasında dil-fonetik üslubla yanaşı Boz Qurd siluetinin cizgilərinin simvillaaşması;
-Təbiət hadisəsi ilə Həyat tərzinin sakral-fəlsəfi yozumunda Türk tarixi-coğrafiyasının xüsusi yer tutması;
Təqribən 400 il ərzində təbiətin daimi keçilməz qurşağında təhdid, təqib və təcridlərı sinə gərən, əyilməyən Ərgən Hunlar nəhayətdə İlahi Yaradanın hökmü və Boz Qurdun vasitəçiliyi ilə dağ aşırımlarından keçərək xilas olmuş, arana enərək Yeni Həyata qovuşa bilımişlər, ilin-təqvimin Yaz çağında, Baharın gəlişində...
Bahar bayramında Tanrı əmri ilə Yeni Həyata açılan Yolu güllü-çiçəkli çəmənlərdən, yaşıl ormanlardan, bərəkətli zəmilərdən, təbiətin oyanan ruhundan...keçən Türk qövmü odur ki, bu özəl Tarixi qoruyub saxlamaqdadır...neçə minilliklərdir ki, Tək Yaradana inamı-inancı ilə bağlıdır, Boz Qurdu qədirbilənliklə qəlbində, zehnində əsatirə çevirib, mifoloji surətinə bağlılığını ərzə çatdırır....
“Ərgən Hunların yığnağı” və ya “Ərgənlərin yığnağı”, eləcə də, “Ərgənlərə Yol göstərən Boz Qurd” şöləni, ümumxalq mərasimi (“Bahar bayramı”) təşəkkül və yaranma genezisi sırf Türk xalqlarına mənsubluğu, Müsəlman/İslam dünyasında geniş yayılması tarixinin tədqiqi etnomilli-mədəni təkamül mərhələlərinin təhlili baxımından həm də demoqrafik-genetik irs mənsubluğu, etnoloji-arxeoloji, elmi-nəzəri...əhəmiyyət kəsb edir.
R.S. Boz Qurd kultu ilə bağlı toponimlərin (eləcə də, Baharlı soyluların məskunlaşdığı) geniş yayıldığı Türk-Müsəlman coğrafiyasının Qərbi Azərbaycan bölgəsi xüsusilə fərqlənir, bu barədə daha ətraflı növbəti yazıların birində...
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
