Azərbaycanın artan iqtisadi imkanları, həyata keçirdiyi transmilli layihələr beynəlxalq miqyasda ölkəmizə diqqəti daha da artırır. Bu, həm də Azərbaycanla əməkdaşlıq etmək istəyən ölkələrin və təşkilatların sayında da ciddi artıma rəvac verir. Belə təşkialatlardan biri qismində isə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) çıxış edir.
Artıq məlumat verildiyi kimi Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı ölkələrinin Xarici İşlər nazirliklərinin başçıları Azərbaycanın müşahidəçi ölkə statusu alması üçün müraciətinə baxacaqlar. Qurumun baş katibi Rəşid Alimov Çində Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin başçısı Elmar Məmmədyarovla görüşündə fakıt təsdiq edib. Məsələ ilə bağlı Elmar Məmmədyarov vurğulayıb ki, Azərbaycan həm müşahidəçi statusunun alınmasında, həm də bütovlükdə ŞƏT-lə əməkdaşlığın dərinləşməsində maraqlıdır.
Xatırladaq ki, Çin, Rusiya və dörd Mərkəzi Asiya ölkəsi - Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan 2001-ci ildə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatını yaradıb. Sonradan quruma üzv olmaq istəyən ölkələrin sayı artıb. Məsələn, keçən il Hindistan və Pakistan ŞƏT-in tamhüquqlu üzvləri olublar. müşahidəçi ölkə statusunu isə daha əvvəl Monqolustan, İran, Əfqanıstan və Belarus alıblar. Azərbaycan isə dialoq üzrə tərəfdaş kimi təşkilata qoşulma prosesini 2016-cı ildə başa çatdırıb. Hazırda ŞƏT-in aparıcı üzvlərri sayılan Çin, Rusiya, Hindistan və Pakistan regionda mühüm mövqeyə malik Azərbaycanın quruma üzvlüyündə maraqlıdırlar. İşğalçı Ermənistan da quruma qoşulmaq arzusundadır və dialoq üzrə tərəfdaşdır. Amma Azərbaycandan fərqli olaraq ŞƏT-də Ermənistana diqqət yoxdur, çünki İrəvan bu quruma hansısa müsbət yeniliklər vəd edə bilməz. Ölkəmiz üçün isə daha bir vacib məqam odur ki, Azərbaycan energetika, kənd təsərrüfatı, kommunikasiyalar, texniki imkanlar, kommersiya, logistik infrastruktur və digər belə sahələrdə regional layihələrin inkişafı vasitəsilə Avropa və Asiyanı birləşdirmək üçün böyük vəsait yatırıb. ŞƏT-in bütün iştirakçı ölkələri Azərbaycanın bu sahədə gördüyü işlərdən yararlana bilər. Xüsusən də nəzərə alaq ki, artıq beynəlxalq yükdaşımalarda Azərbaycan əsas mərkəzlərdən birinə çevrilir. Bu da ŞƏT üçün çox maraqlıdır. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “regnum.r“ portalı yazır: “Azərbaycan xarici-siyasi inkişaf yönündə ciddi addım atıb. Pekində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının baş katibi Rəşid Alimov və Azərbaycan XİN başçısı Elmar Məmmədyarov arasındakı danışıqların yekunu üzrə bildirilib ki, ŞƏT-ə üzv ölkələrin xarici işlər nazirliklərinin başçıları qarşıdakı toplantıda Bakının müşahidəçi statusu almaq ərizəsinə baxacaqlar.ŞƏT-lə bağlı yanaşmalar isə olduqca maraqlıdır. Qərbin “World Politics Review” nəşri iddia edir ki, bir tərəfdən “ŞƏT-in iqtisadi tərkibi müəmma ifadə etmir: ŞƏT iştirakçıları qeydə alıblar ki, İnkişaf Fondu və İnkişaf Bankının yaradılmasını davam etdirəcəklər, Çinin ən irihəcmli infrastruktur təşəbbüsünü – “İpək yolu”nun iqtisadi qurşağının qurulmasını dəstəkləyiblər.
ŞƏT liderləri eyni zamanda işarə vururlar ki, barışmaz rəqiblərin işləyə biləcəyi meydançaya da çevrilmək niyyətindədirlər. Məsələn, Hindistan və Pakistan tamhüquqlu üzv statusu əldə edib, amma potensial üzvlər Ermənistan və Azərbaycan, demək olar, otuz ildir Dağlıq Qarabağın taleyi haqda dartışır. KTMT və Avrasiya İqtisadi Birliyi (AİB) üzvü olan İrəvan üçün Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında iştirak əhatəli inteqrasiya proseslərinə doğru daha bir məntiqli addımdır. Bəs Azərbaycan üçün? Bakının Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzündən Ermənistanla eyni qurumda durmaq niyyətində olmadığını bildirərək AİB-ə girməkdən necə uzaq düşdüyünü yada salaq.
Onda Bakı niyə indi bu prinsiplərə məhəl qoymamağı qərara alıb və ŞƏT-də öz statusunu yüksəltməyə, perspektivdə bu üstmilli qurumun tamhüquqlu üzvü olmağa çalışır? Bəzi erkspertlərin fikrincə, Çin ŞƏT-də Azərbaycanın maraqlarına fəal lobbilik edir. Məmmədyarovun Pekində Bakının iştirakilə gerçəkləşdirilən Şərq-Qərb, Şimal-Cənub və Cənub-Şimal nəqliyyat dəhlizləri layihələrindən danışması təsadüfi deyil. Bu, praqmatik yanaşmanın sərgilənməsi, təkcə dünyanın ən nüfuzlu təşkilatlarından birinin daxilindəki proseslərə çıxış deyil, həm də müxtəlif inteqrasiya layihələrilə sonradan Asiyanın tutumlu bazarlarına çıxmaqla Şanxay “ailəsi”lə əməkdaşlığın yeni cizgilərinin sıralanmasıdır. Ola bilsin, gələcəkdə isə ŞƏT-in Cənubi Qafqaz haqda konkret planları da işarələnəcək.
Hələlik isə qeyd edək ki, Azərbaycan ŞƏT-də status qovğasında Ermənistanı ötməyə başlayıb. Görünür, Rusiyanı pozulmuş tarazlığı normallaşdırmaq gözləyir (məlumat var ki, Pekin İrəvanın müşahidəçi dövlət statusu əldə etmək haqda ərizəsinə blok qoyur). ŞƏT-də müşahidəçi statusu Bakıya fəaliyyətdə olan qarşılıqlı təsir mexanizmləri vasitəsilə təşkilatın çoxplanlı və çöxyönlü fəaliyyətinə fəal şəkildə qoşulmaq, işə salınmış energetika, nəqliyyat və başqa layihələrin əlaqələndirdiyi avropalı tərəfdaşları itirmədən Avrasiya iqtisadi sxemlərinə uyğun formatda inteqrasiya olunmaq imkanı verəcək. Digər tərəfdən istisna etmək olmaz ki, ŞƏT meydançası hansısa ana qədər Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzrə Azərbaycan və Ermənistan arasında siyasi cıdır məkanı olacaq, lakin Bakının yeni strateji seçimi bu yöndə yeni qərarlara da səbəb ola bilər“. Laikn burada nəzərə almaq lazımdır ki, ŞƏT tərəfindən qəbul olunmuş sənədlərdə dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyinə hörmət, terrorizm, separatizm və ekstremizmə qarşı mübarizə kimi tədbirlər də qəti şəkildə öz əksini tapıb.
Üzv dövlətlər eləcə də dünyanın müxtəlif regionlarında mövcud münaqişəli vəziyyətlərlə bağlı bu münaqişələrin siyasi-diplomatik yollarla beynəlxalq hüququn hamılıqla qəbul edilmiş norma və prinsipləri əsasında həllindən başqa alternativinin olmadığını bəyan ediblər. Bütün bunlar üzvlük məsələsinin Azərbaycan üçün sərfəli olduğunu göstərir.
NAHİD
