Xaqani Cəfərli: "Vaşinqton və Moskva yaxşı bilir ki, Ərdoğanın Avropa İttifaqı ilə bağlı fikirləri ciddi əsası olmayan, təbliğat xarakteri daşıyan çıxışdır"
Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türkiyəni Avropanın hərbi və təhlükəsizlik mexanizmlərinə qoşulmağa çağırıb. Ərdoğan bildirib ki, Türkiyənin Avropanın hərbi və təhlükəsizlik mexanizmlərinə qoşulmasının vaxtıdır, Avropa Türkiyəsiz heç nə edə bilməz və onların taleyi Türkiyədən asılıdır. O hesab edir ki, Türkiyə Avropa İttifaqına qəbul edilməlidir.
Bəzi ekspertlərə görə isə bu, Türkiyə üçün olduqca təhlükəli məsələdir. Avropa yeni formalaşdırmaq istədiyi hərbi və təhlükəsizlik mexanizmlərinə Türkiyəni qoşacaqmı?
Hazırkı şəraitdə Avropa həm Rusiyanın əleyhinədir, həm də Tramp ilə münasibətlərində problemlər yaşayır. Aİ hərbi-siyasi cəhətdən müstəqil quruma çevrilmək istəyir və Avroatlantik məkanın zəiflədiyi barədə fikirlər səslənir. İstisna deyil ki, 10–15 ildən sonra Aİ, ABŞ və Rusiya tamamilə fərqli tərəflərdə yer alsın.
Əgər Aİ ABŞ-dan uzaqlaşır və Rusiyanı düşmən kimi görürsə, Türkiyənin Aİ-yə daxil olması o deməkdir ki, Ankara Vaşinqton və Moskva ilə münasibətlərində ciddi gərginlik yaşaya bilər. Elə isə Ərdoğan bunu niyə istəyir? Avropa onun çağırışını qəbul edəcəkmi və qəbul etsə, nə baş verəcək?
Rəcəb Tayyib Ərdoğanın bu çağırışı Türkiyənin son illərdə dəyişən qlobal və regional balanslarda öz yerini möhkəmləndirmək cəhdi kimi qiymətləndirilir. Ərdoğan hesab edir ki, Avropa hazırkı təhlükəsizlik böhranları fonunda Türkiyəsiz effektiv hərbi və təhlükəsizlik sistemi qura bilməz. Türkiyə həm NATO üzvü, həm də güclü orduya, strateji coğrafiyaya və geniş regional təsir imkanlarına malikdir. Bu arqumentlə Ankara özünü Avropa üçün əvəzolunmaz tərəfdaş kimi təqdim edir və eyni zamanda Avropa İttifaqına üzvlük mövzusunu yenidən gündəmə gətirir.
Lakin Avropanın Türkiyəni yeni formalaşdırmaq istədiyi hərbi və təhlükəsizlik mexanizmlərinə tam şəkildə daxil edib-etməyəcəyi sual altındadır. Bir tərəfdən Avropa Rusiyaya qarşı mövqeyini sərtləşdirib və ABŞ ilə münasibətlərdə, xüsusən də Tramp dövründən sonra etimad problemi yaşayır. Digər tərəfdən isə Avropa İttifaqı daxilində Türkiyəyə qarşı siyasi etimadsızlıq, demokratiya və hüquq dövləti ilə bağlı iradlar qalmaqdadır. Buna görə də Avropanın Türkiyəni təhlükəsizlik sahəsində faydalı tərəfdaş kimi görməsi mümkündür, amma tam üzvlük və ya dərin siyasi inteqrasiya hələ də çətin görünür.
Ekspertlərin “təhlükəli” adlandırdığı məqam ondan ibarətdir ki, əgər Avropa ABŞ-dan uzaqlaşır və Rusiyanı açıq düşmən kimi qəbul edirsə, Türkiyənin Avropanın hərbi-siyasi blokuna tam qoşulması Ankaranın balans siyasətini poza bilər. Bu halda Türkiyə həm Vaşinqton, həm də Moskva ilə münasibətlərində ciddi gərginlik riski ilə üzləşə bilər. Halbuki, Türkiyənin indiyə qədərki əsas üstünlüyü müxtəlif güc mərkəzləri arasında manevr etmək bacarığı olub.
Ərdoğanın bunu istəməsinin əsas səbəbi Türkiyənin strateji əhəmiyyətini maksimum dərəcədə artırmaq və Avropanı fakt qarşısında qoymaqdır. O, Avropanın təhlükəsizlik böhranından istifadə edərək Türkiyənin rolunu yüksəltməyə və eyni zamanda daxili auditoriyaya “Türkiyəsiz Avropa olmaz” mesajı verməyə çalışır. Avropa bu çağırışı qismən qəbul edə, yəni Türkiyə ilə təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirə bilər. Amma bunun tam üzvlüyə və ya Türkiyənin Avropanın bütün mexanizmlərinə daxil olmasına çevrilməsi yaxın perspektivdə az ehtimal olunur.
Politoloq Xaqani Cəfərli məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər"ə açıqlamasında bildirib ki, Rəcəb Tayyib Ərdoğanın bu çıxışı daha çox daxili auditoriya yönəlmiş çıxışdır: "Çünki, Avropa İttifaqı formalaşdırmaq istədiyi hərbi və təhlükəsizlik mexanizmlərinə Böyük Britaniya, Norveç kimi ölkələri qoşmaq istəmir. Halbuki, bu dövlətlər Avropa mədəniyyətinin bir parçasıdır. Türkiyə vətəndaşlarına viza verməyən Avropa İttifaqı ölkələrinin Türkiyəni sıralarına qəbul edəcəyi gözlənilən deyil. Digər tərəfdən Ukraynanın Aİ-yə üzvlüyündən sonra Türkiyə məsələsi ümumiyyətlə aktuallığını itirəcək. Bununka yanası Aİ-yə üzvlük çox çətin prosedurdur. Türkiyə bu prosedurdan bu günə kimi keçə bilməyibsə, bundan sonra da keçməsi mümkün görünmür. Hətta, yaxın illərdə Türkiyənin Aİ-nin bəzi üzvləri, Yunanıstan və Kiprlə münasibətlərinin daha da gərginləşmə ehtimalı daha çoxdur. Türkiyənin Aİ üzvlüyü ötən əsrin, 2000-ci illərin əvvələrində daha real idi. İndi artıq Aİ-nin gündəmində Türkiyənin İttifaqa üzvlüyü ilə bağlı məsələ yoxdur. Hətta, rəsmən bu proses dayandırılıb.
Çox böyük ehtimalla, Türkiyə Yaxın Şərq çoğrafiyasına yönələcək. Səudiyyə Ərəbistanı, Misir, Qətər kimi ölkələrlə yaxınlaşma, hətta, hərbi-siyasi ittifaq daha real görünür.
Vaşinqton və Moskva yaxşı bilir ki, Ərdoğanın Avropa İttifaqı ilə bağlı fikirləri ciddi əsası olmayan, təbliğat xarakteri daşıyan çıxışdır. Buna görə də ciddi reaksiya verməyəcəklər."
Akif NƏSİRLİ
