Ermənistan və Azərbaycan arasında elektrik enerjisinin idxal və ixracını asanlaşdırmaq məqsədilə enerji sistemlərinin inteqrasiyası təşəbbüsü zahirən texniki əməkdaşlıq kimi təqdim olunsa da, mahiyyət etibarilə daha geniş siyasi və geosiyasi kontekstə malikdir. Bu proses həm regional balanslara, həm də böyük güclərin maraqlarına toxunduğu üçün sadə texniki qərarlarla məhdudlaşmır.
Ermənistanın enerji və nəqliyyat infrastrukturu uzun illərdir Rusiyanın nəzarəti altındadır. Elektrik paylayıcı şəbəkələr, əsas istehsal gücləri və Metsamor Atom Elektrik Stansiyasının istismarı Rusiya ilə sıx əlaqəlidir. Dəmir yolları isə Rusiya Dəmir Yollarının uzunmüddətli konsessiyası çərçivəsində idarə olunur. Bu reallıq Ermənistanın enerji tranziti, tarif siyasəti və texniki qərarlar sahəsində tam müstəqil davranmasını çətinləşdirir. Ona görə də Ermənistan hakimiyyəti artıq elektrik şəbəkələrinin Rusiyanın nəzarətindən çıxarılması istiqamətində müəyyən addımlar atmağa başlayıb. Belə ki, həbsdə olan Rusiya yönümlü sahibkar Samvel Karapetyana məxsus elektrik şəbəkələri başqa sahibkarların rəhbərliyi ilə yenidən qurulmaqdadır.
Lakin hələ də Ermənistanın Azərbaycanla enerji sistemlərinin birləşdirilməsi zamanı Rusiya təsirində olan operatorların texniki, hüquqi və ya inzibati vasitələrlə prosesi ləngitməsi ehtimalı qalır.
Eyni zamanda, enerji sistemlərinin inteqrasiyası Rusiyanın Cənubi Qafqazda illərdir formalaşdırdığı təsir mexanizmlərini zəiflədə bilər. Bu, Moskva üçün təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi itki kimi qiymətləndirilir. ABŞ-ın təşəbbüsü və dəstəyi ilə gündəmə gələn TRIPP layihəsi Rusiyanın regiondakı rolunu arxa plana keçirir və Ermənistanın Qərb strukturlarına yaxınlaşmasını sürətləndirir. Bu isə Rusiyanın prosesə açıq və ya dolayı təzyiqlərlə reaksiya verməsi riskini artırır.
Digər tərəfdən, TRIPP çərçivəsində nəzərdə tutulan yeni infrastruktur xətləri Ermənistanın mövcud, Rusiya nəzarətində olan sistemlərindən qismən yan keçmək imkanı yaradır. ABŞ şirkətinin uzunmüddətli iştirakı layihəyə hüquqi və maliyyə təminatı verir və Rusiyanın birbaşa müdaxilə imkanlarını müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Ermənistan hakimiyyəti də bu modeli Moskvanın təsirini azaltmaq üçün alət kimi görür. Bununla belə, ölkədaxili siyasi proseslər, seçkilər, konstitusiya dəyişiklikləri və sülh sazişinin hələ imzalanmaması inteqrasiya prosesini həssas və qeyri-müəyyən saxlayır.
Azərbaycan isə bu riskləri nəzərə alaraq daha ehtiyatlı və balanslaşdırılmış strategiya yürüdür. Bakı Ermənistanla enerji əməkdaşlığını strateji asılılıq kimi deyil, çevik alət kimi dəyərləndirir. Enerji və nəqliyyat inteqrasiyası yekun sülh sazişi ilə tam bağlanmır. Bu, Azərbaycana risk yarandığı halda prosesi dondurmaq və ya məhdudlaşdırmaq imkanı verir. Paralel olaraq, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən mövcud enerji və tranzit marşrutları saxlanılır və gücləndirilir. Ermənistan istiqaməti isə əsas deyil, alternativ və əlavə marşrut kimi nəzərdən keçirilir.
Azərbaycan beynəlxalq aktorlar arasında da balans siyasəti aparır. ABŞ və Qərb institutlarının prosesdə iştirakına açıq yanaşılır, lakin Rusiya ilə açıq qarşıdurmadan qaçılır. Bu yanaşma Moskvanın sərt reaksiyalarını minimuma endirməyə hesablanıb. Texniki baxımdan da inteqrasiya mərhələli şəkildə, kiçik həcmli mübadilələr və sınaq mexanizmləri ilə reallaşdırıla bilər ki, bu da potensial problemləri əvvəlcədən müəyyən etməyə imkan verir.
Naxçıvan faktoru Azərbaycanın yanaşmasında xüsusi yer tutur. Ermənistan üzərindən keçən hər bir enerji və nəqliyyat layihəsi ilk növbədə Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyinə xidmət etməlidir. Bu istiqamətdə risklər artacağı təqdirdə, Azərbaycan İran üzərindən alternativ xətləri saxlamaq və genişləndirmək imkanına malikdir.
Beləliklə, Rusiyanın Ermənistanın enerji və dəmir yolu şəbəkələrindəki dominant mövqeyi Azərbaycanla enerji sistemlərinin birləşdirilməsi zamanı real problemlər yarada bilər. Lakin TRIPP layihəsi, ABŞ faktoru, Ermənistanın bu asılılıqdan çıxnaq cəhdləri və Azərbaycanın çoxşaxəli enerji siyasəti bu riskləri balanslaşdırmağa yönəlib. Proses sürətli deyil, ehtiyatlı və mərhələli şəkildə inkişaf edə bilər və onun əsas mahiyyəti regional əməkdaşlıqla yanaşı, Cənubi Qafqazda mövcud güc balansının tədricən dəyişməsidir.
Akif NƏSİRLİ
