Hindistanda əsrlər uzunu bərabərlik, dini azadlıq və sosial ədalət uğrunda çıxış edən Zikhlər öz haqqlarına qovuşmaq üçün çarpışıblar. Amma onların haqqları uğrunda mübarizələri çox təəssüflər olsun ki, başqa səmtə yönəldilib, onların guya terrorçu olduqlarına dair rəylər yaradılıb. Vaxtilə Sovet hakimiyyəti dövründə Hindistan SSRİ ilə müttəfiq idi. Hindistan ilə SSRİ dost olduğuna görə Hindistanın Zikhlərlə (siqh) bağlı siyasətini elə qələmə verirdilər ki, guya zikhlər Hindistanın daxilində ən aqressiv, irticaçı və terrorçu qüvvədir. Hətta 1984-cü ildə İndira Qandi öldürüləndə belə bunu Zikhlərin (siqh) üzərinə atdılar ki, guya onu Zikh terrorçuları öldürüb. Bir sözlə, zikhlərin bir düşmən obrazını yaratmışdılar. İndi vəziyyət dəyişib. Hindistan indi Rusiyanın, Ermənistanın müttəfiqidir. Amma indi həqiqətlər açılır ki, zikhlər normal dini sekta imiş, bunlar bərabərlik, azadlıq, ədalət istəyir. Onlar haqqında Sovet hökuməti dövründə yaradılan yanlış ideoloji təsəvvürlər vardı. Sovet hakimiyyəti Hindistanla dostluq xatirinə onları irticaçı terrorçu bir qüvvə kimi tanıtmışdır. O cümlədən də Azərbaycanda Bakıda “Hindistanda zikhlərə və digər milli azlıqlara qarşı irqçilik və zorakılıq: mövcud reallıqlar” adlı beynəlxalq konfransı keçirilib.
Zikh federasiyasının sədri Bual Moninder Sinq deyib ki, Hindistanın faktiki olaraq Britaniya müstəmləkə layihəsi kimi yaradıldığını da unutmaq olmaz. Lakin burada həmrəylik içində dayandığımız zaman, müxtəlif mənşələrdən olan digər xalqları da xatırlamaya bilmərik.
“Hindistanda min illərdir kastaya əsaslanan ayrı-seçkiliyə məruz qalan dalitlərdən tutmuş, onilliklərdir sağçı Hindutva qrupları tərəfindən icma zorakılığına məruz qalan müsəlmanlara, dünyanın ən çox hərbiləşdirilmiş bölgəsi olan Kəşmirin işğalına, eləcə də bütün Hindistan boyunca dini inanclarına görə mütəmadi olaraq hədəf alınan xristianlara qədər. Bütün bunlar Hindistanın bərabər müdafiəni təmin etdiyini iddia etdiyi konstitusiyası altında inkar edilir. Kağız üzərində bu hüquqlar təmin oluna bilər, lakin praktikada bu təminatlar olduqca ciddi şəkildə çatışmır”, - o əlavə edib.
Bual Moninder Sinq bildirib ki, bu icmalar arasında sikhlər xüsusilə ağır bir yük daşıyırlar:“1984-cü il faciəsini anlamaq üçün onun köklərinə nəzər salmaq lazımdır. Sikhlərə qarşı bu zorakılığın əsasları siyasi fürsətçilik, dövlət repressiyası, eləcə də sikh kimliyinin və istəklərinin inkarının birləşməsindən qaynaqlanır. Bunun üçün Hindistan Konstitusiyasının 25B maddəsinə baxmaq kifayətdir. Həmin maddədə sikhlər, buddistlər və caynlar ayrıca statusa malik deyil, Hindu dininin qolları kimi təqdim olunurlar. Bu isə konstitusion hüquq müstəvisində kimliyin tam silinməsi deməkdir. Eyni zamanda, həmin 25B maddəsinin tətbiqi son onilliklər ərzində sikh xalqına qarşı tətbiq edilən ifrat zorakılıqla müşayiət olunur”.
O vurğulayıb ki, dialoqa və konstruktiv yanaşmaya üstünlük vermək əvəzinə, Hindistan dövləti hərbiləşmə, insan hüquqlarının pozulması, qətliamlar və sikh inancına mənsub kişi, qadın və uşaqlara qarşı amansız zorakılıqla cavab verir:
“1984-cü ildə həyata keçirilən “Mavi Ulduz” əməliyyatı zamanı ordunun sikh xalqının ən müqəddəs məbədi olan Qızıl Məbədə hücumu sikh toplumunun psixologiyasında dərin yaralar açdı və bu hadisə Pəncab ştatı üçün daha geniş muxtariyyət tələbindən çıxaraq, Xalistanın tam azadlıq və suverenliyin yaradılması hərəkatının başlanğıcı oldu.
1984-cü il oktyabrın 31-də Baş nazir İndira Qandinin qətlə yetirilməsi sonradan baş verənlər üçün bəhanəyə çevrildi. Ardınca gələn günlərdə Dehli və digər şəhərləri genosid bürüdü. Siyasətçilər tərəfindən təqdim edilən seçici siyahıları ilə silahlanan dəstələr sikh evlərinə hücum etdilər, sikh kişiləri yandırdılar, sikh uşaqlarını öldürdülər, sikh qadınlarını zorladılar. Bu, Hindistan dövlətinin özünün başladığı genosid prosesini tamamlamaya yönəlmiş genişmiqyaslı bir cəhd idi”.
Zikh(sikh) federasiyasının sədri qeyd edib ki, bu günə qədər, hadisələrdən 40 ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, bu zorakılıqlara görə məsuliyyət daşıyan şəxslər cəzasız qalırlar. Onların bir çoxu hazırda Hindistan hökumətində ən yüksək vəzifələrdə təmsil olunurlar.
“Hindistan dövləti isə 1984-cü il genosidinin qurbanlarına hər hansı bir məhkəmə ədalətinin təmin edilməsi istiqamətində heç bir məsuliyyət götürməyib. Hindistanın dünyaya təqdim etdiyi bu hadisə təsviri həqiqəti əks etdirmir. Rəsmi olaraq bu hadisələr “iğtişaş” adlandırılır. Halbuki iğtişaş iki bərabər tərəfin qarşıdurması deməkdir. Burada isə güclü bir dövlətin bütün mexanizmi işə salınmışdı: seçici siyahıları kütlələrə paylanmış, polis ya kənardan seyr etmiş, ya da zorakılıqda iştirak etmiş, günlərlə isə heç bir ordu, hərbi və ya təhlükəsizlik qüvvəsi sülhü bərpa etmək üçün müdaxilə etməmişdi. Zorakılığın davam etməsinə bilərəkdən şərait yaradılıb”.
Siqhizm (Sikhizm) nədir? XVI və XVII əsrlərdə Şimali Hindistanda yaşamış və fəaliyyət göstərmiş on qurunun təlimləri və fikirləri əsasında formalaşmış monoteistik din Siqhizm din kimi 1500-cü ildən etibarən yaranıb. Dünyadakı böyük dinlərdən biri hesab olunan Siqhizmin hazırda 23 milyon nəfər ardıcılı vardır. Siqhizm sözü Sih sözündən yaranıb. Sih sözünün tərcüməsi isə şagird deməkdir. Siqhizm dininə inananlara sihlər deyilir.
Siqhizmin iki əsas istiqaməti var:
Vahid tanrıya inanmaq. Sihlərin müqəddəs mətinlərinin açılışı iki sözdən ibarətdir və bu sözlər Sih inancının təməlini təşkil edir:- Tək Tanrı.
Siqhimzə inananlar On Sih Qrusunun və digər müqəddəslərin təlimlərini öyrənməli və Siqhizmin əsas dini kitabı olan Quru Qrant Sahibdə yazılanlara tam əməl etməlidir.
Siqhizm tarix boyu Hinduizm və İslam dinlərindən təsirlənib. Əsasən İslama yaxın olduğu güman olunan Siqhizmdə hər iki dinə aid olan bir çox adətlər vardır. Sihlərin fikirlərincə On Sih Qrusu Allahdan bir başa təlimatlar almış və bunların əsasında hərəkət etmişdilər.
Siqhizm dininin qurucusu Quru Nanak Dev (1469–1538) Talvandi (Pakistanın Lahor əyaləti) şəhərində anadan olub. Atası Katri köklü Hindu nəslindən idi. Bibi Nanak adlı özündən yaşca böyük bacısı vardı. Bacısının Quru Nanak Devdə Tanrının nurunu gördüyü ancaq bu sirri heç kimə açmadığı ehtimal olunur. Buna baxmayaraq Quru Nanak Devin ilk ardıcılı onun bacısı Bibi Nanak olmuşdur. Q. N. Dev həyatı daha dərindən anlamaq və kəşf etmək üçün evini tərk etmişdir. Səfərləri zamanı müxtəlif inanclı insanlarla qarşılaşmış, onlarla dini müzakirələr aparmışıdır. Bu səfərlər zamanı, bir gün tanınmış alim Kabir ilə qarşılaşdığı ehtimal olunur. 1538-ci ildə Dev öz davamçısı kimi, oğlu Lehnayı təyin etmişdir. Lehna Siqhizm dininin ikinci qurusu hesab olunur. Bhai Lehnaya Quru Anqad adı verilmişdir. Quru Amar Das, 1552-ci ildə 73 yaşında olarkən Sihlərin üçüncü qurusu olmuşdur. Onun qurucu olduğu dövrdə Qoindval Siqhizm dinin əsas mərkəzinə çevrilmişdir. 1574-cü ildə 95 yaşında vəfat edən Quru Amar Das dördüncü qurucu kimi ögəy oğlu Jethanı təyin etmişdir.
Jetha Quru Ram Das adını almışdır. Quru Ram Das sonralar Amritsar olaraq adlandırılacaq Ramdaspur şəhərinin əsasını qoymuşdur. 1581-ci ildə Q. R. Dasın sonuncu oğlu Quru Arcan beşinci quru olaraq fəaliyyətə başlamışdır. Qızıl Məbədin inşası beşinci quru Quru Arcan Dev başlatmışdır. Eyni zamanda Quru Arcan Dev Quru Qrant Sahib adlı Siqhizm dinin müqəddəs kitabınıda hazırlatdırmışdır. 1604-cü ildə beşinci quru Sihlərin ilk müqəddəs mətni olan Adi Qrantı hazırlatdırmışdır. 1606-cı ildə Moğollar Quru Arcan Devə Quru Qrant Sahib kitabına bəzi əlavələr etmək barədə təzyiq göstərmişdilər. Ancaq Quru Arcan Dev müqəddəs kitaba şəxsi fikirlərin əlavə edilməsini günah hesab etmiş və bundan imtina etmişdir. Bu səbəbdən həmin ildə Quru Arcan Dev Monqollar tərəfindən öldürülmüşdür.
Quru Har Qobind Sihlərin altıncı qurusu olaraq fəaliyyətə başlamışdır. Quru Har Qobind ilk dəfə olaraq üstündə silah gəzdirməyə balamışdır. Əsasən iki ədəd qılınc gəzdirən Quru Har Qobind Sihlərin hərbi hazırlığına böyük önəm verirdi. Altıncı qurunun hakimiyyətindən etibarən Sihlər arasında hərbi birləşmələr yaradılmışdır. 1644-cü ildə Quru Har Ray yeddinci quru elan olunmuşdur. 1661-ci ildə isə Quru Har Krişan səkkizinci quru olaraq fəaliyyətə başlamışdır. 1665-ci ildə isə Quru Teq Bahadur doqquzuncu quru kimi fəaliyyətə başlamışdır. Quru Teqh Bahadurun 10 illik quruluq fəaliyyətinə 1675-ci ildə Kəşmirdən gələn hərbi dəstələr son qoymuşdur. 1675-ci ildə Böyük Moğol İmperiyasının 6-cı hökmdarı Aurangzeb doqquzuncu quru olan Quru Teq Bahaduru kütlənini önündə edam etdirmişdir. Onuncu və sonuncu quru olan Quru Qobind Sinq sihləri birləşməyə çağırmışdır. Siqhizm qurularının hər biri eyni dərəcədə müqəddəs hesab olunur. Ancaq beşinci quru olan Quru Arcan 1604-cü ildə ilk dəfə olaraq Siqhizmin müqəddəs kitabı Quru Qrant Sahibi hazırlatdırmışdır. Buna görə Quru Arcan digər qurulara nisbətən daha çox hörmət və ehtiramla anılır."Sikh-Identity-An-Exploration-of-Groups-Among-Sikhs". www.routledge.com. 4 may 2023 tarixində arxivləşdirilib.
Siqhizm dinin qurucusu və bu dinin ilk qurusu olan Quru Nanak Dev.
Siqhizm on quru (müəllim və ya ustad) tərəfindən 1469–1708-ci illərdə yaradılmışdır. Hər bir quru özündən sonra gələn quruya yeni nəsihətlər və təlimlər bıraxmışdır. Bu şəkildə Siqhizm qurular dəyişdikcə daha da zənginləşmişdir. Quru Nanak Dev siqhlərin ilk, Qobind Sinqh isə insan qiyafəsində olan son qurudur. Qobind Sinqh ölüm yatağında olan zaman Quru Qrant Sahibi son və mütləq quru elan etmişdir. Quruların eyni ruha (jot) lakin müxtəlif bədənlərə sahib olduğu inancı Siqhizmin əsasını təşkil edir.
Sikhlərin bütün dünyada sayları təxminən 23 milyon nəfərdir və sayına görə Siqizm dünyada beşinci ən böyük dindir. Təxminən 20 milyon Siqh Hindistanda, bunun da böyük bir qismi Pəncab əyalətində yaşayır. Bu say ilə Siqhizm Hindistanın dördüncü ən böyük dinidir. Böyük Britaniya, Kanada, Avstraliya, cənubi və şərqi Afrikada və ABŞ-də əhəmiyyətli sayda Sikh yaşayır. Ayrıca Malayziya və Sinqapurda da əhəmiyyətli azlıq olaraq mövcuddurlar. Saçlarını və saqqallarını doğuşdan etibarən heç kəsməyən Sikhlərin ən diqqətə çarpan xüsusiyyəti başlarına taxdıqları torfunlarıdır.
Zikh ideologiyası ifadəsi geniş yayılmış siyasi termin deyil, lakin "Zikh" (Sikh) dini/etnik qrupunun ideologiyası və Hindistandakı mövcud siyasi vəziyyətlə əlaqəli olaraq, bu, Sikhizm dininin fundamental dəyərləri (bərabərlik, xidmət, ilahi sevgi) ilə Hindistanın hakim "hindutva" (Hindu millətçiliyi) ideologiyası arasındakı münaqişəni ifadə edir, bu da müsəlmanlar, Sikhs və digər azlıqlara qarşı zorakılığa və ayrı-seçkiliyə səbəb olur.
Sikhizm Quru Nanak tərəfindən yaradılan, tək Tanrıya sitayiş edən, kasta sistemini rədd edən, eşitlik, ədalət və icma xidmətinə (seva) əsaslanan bir dindir.
"Zikh ideologiyası"nın kontekstinə gəlincə, Hindistanda Sikh icmasının dəyərləri (müstəqillik, özünəməxsus kimlik) və Hindistan hökumətinin (xüsusən Narendra Modi'nin rəhbərliyində) təbliğ etdiyi "hindutva" ideologiyası (Hindu üstünlüyü) arasında ziddiyyət var. Bu ziddiyyət Sikh "Khalistan" hərəkatı kimi müstəqillik istəklərini və azlıqlara qarşı ayrı-seçkiliyi vurğulayır. Sikh icmasının hüquqları, dini azadlıqları tanınmır. Hindistanda Sikh və digər azlıqlara qarşı baş verən zorakılıqlar məlumdur. Sikh liderləri və təşkilatları (məsələn, Kanada Sikh Federasiyası) hind millətçiliyinə qarşı çıxır.
"Zikh ideologiyası" termini daha çox Sikhların kimliklərini qorumaq, azadlıq istəyi və Hindistan hakimiyyətinin onları assimilyasiya etməyə çalışmasına qarşı mübarizə kontekstində işlənir.
Son illər Hindistanda etnik və dini azlıqlara, xüsusilə zikh icmasına qarşı tətbiq edilən siyasət beynəlxalq müstəvidə ciddi narahatlıqlar doğurur.
İradə SARIYEVA
