Paris razılaşmaları sülh prosesini necə dəyişir və Rusiyanı çəkindirə bilərmi?
Paris görüşündə formalaşan ilkin razılaşmalar Ukrayna müharibəsi ətrafında aparılan sülh danışıqlarında keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçid siqnalı verir. Burada söhbət təkcə atəşkəsin əldə olunmasından deyil, mümkün sülhdən sonra yaranacaq təhlükəsizlik mühitinin necə qurulacağından gedir. Xüsusilə ABŞ-ın Avropa ölkələri ilə birlikdə atəşkəsin monitorinqinə rəhbərlik etməyə və hücum halında Avropanın rəhbərlik etdiyi çoxmillətli qüvvələrin yaradılmasını dəstəkləməyə hazır olması danışıqların məzmununu əsaslı şəkildə dəyişir.
Bu təşəbbüslər ABŞ-ın münaqişəyə yanaşmasında mühüm dəyişiklikdən xəbər verir. Vaşinqton indiyədək Ukraynanı əsasən hərbi və maliyyə yardımı ilə dəstəkləyirdi, lakin indi sülhdən sonrakı mərhələdə birbaşa təhlükəsizlik mexanizmlərinin iştirakçısına çevrilmək niyyətini ortaya qoyur. Bu, Ukrayna üçün yalnız qısamüddətli müdafiə deyil, daha uzunmüddətli siyasi zəmanət deməkdir. Belə bir mövqe danışıqlar masasındakı güc balansını dəyişir və Rusiyanın Qərbin zamanla prosesdən çəkiləcəyi ilə bağlı strateji hesablamalarını sual altına alır.
Atəşkəsin ABŞ və Avropa tərəfindən birgə monitorinqi də mühüm yenilikdir. 1400 kilometrlik təmas xəttinin peyklər və pilotsuz uçuş aparatları vasitəsilə izlənməsi atəşkəs pozuntularının obyektiv şəkildə sənədləşdirilməsinə imkan yarada bilər. Bu, əvvəlki razılaşmalarda geniş yayılmış qarşılıqlı ittihamlar və qeyri-müəyyənlik mühitini xeyli zəiflədə bilər. Belə bir mexanizm həm Ukraynanın təhlükəsizlik hissini artırır, həm də beynəlxalq ictimaiyyət üçün kimin razılaşmanı pozduğunu daha aydın göstərir.
Avropanın rəhbərliyi ilə çoxmillətli qüvvələrin yaradılması ideyası isə NATO-ya alternativ və ya keçid modeli kimi qiymətləndirilə bilər. Bu qüvvələr birbaşa NATO bayrağı altında fəaliyyət göstərməsə də, faktiki olaraq Qərbin kollektiv iradəsini əks etdirir. Bu yanaşma Rusiyaya açıq mesaj verir ki, Ukrayna gələcəkdə tamamilə tək qalmayacaq, lakin eyni zamanda Moskvanın “NATO ilə birbaşa müharibə” arqumentindən istifadə etməsinə də imkan vermir. Bu, çəkindirmə ilə eskalasiyanın qarşısının alınması arasında balans yaratmağa yönəlmiş həssas modeldir.
Bununla yanaşı, razılaşmaların çəkindirmə potensialı hələ də məhdud ola bilər. Rusiyanın qərarvermə məntiqində əsas rol oynayan faktor siyasi bəyanatlar deyil, real hərbi və hüquqi mexanizmlərdir. Əgər çoxmillətli qüvvələrin mandatı qeyri-müəyyən qalarsa, onların yerləşdirilməsi gecikərsə və ya hücum halında veriləcək cavab əvvəlcədən razılaşdırılmış və avtomatik mexanizmə bağlanmazsa, Moskva bu təşəbbüsləri zəif və parçalanmış iradə kimi dəyərləndirə bilər. Xüsusilə ABŞ-ın birbaşa döyüş öhdəliyi götürməməsi Rusiyanın risq hesablamalarını dəyişməyə bilər.
Eyni zamanda Avropa ölkələrinin öz daxilində siyasi iradə və hərbi imkanlar baxımından fərqlilikləri də nəzərə alınmalıdır. Çoxmillətli qüvvələrin effektivliyi yalnız onların sayından deyil, komandanlıq strukturu, səlahiyyətləri və davamlı maliyyələşməsindən asılı olacaq. Əgər bu məsələlərdə birlik təmin olunmazsa, razılaşma kağız üzərində güclü görünsə də, praktik təsiri məhdud qala bilər.
Nəticə etibarilə Parisdə əldə olunan ilkin razılaşmalar sülh danışıqlarında ciddi psixoloji və siyasi dönüş yaradır, bununla yanaşı, Ukraynanın mövqeyini əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli gücləndirir. Bu təşəbbüslər Rusiyanın gələcək hərbi addımlarını daha baha başa gələn seçimə çevirə bilər. Lakin onların Rusiyanı uzunmüddətli perspektivdə həqiqətən çəkindirməsi üçün siyasi niyyətlərin konkret hüquqi öhdəliklərə, aydın mandatlara və sürətli reaksiya mexanizmlərinə çevrilməsi həlledici olacaq. Əks halda, bu razılaşmalar davamlı sülhün əsasını qoymaqdan daha çox, münaqişəni müəyyən müddət üçün donduran mexanizm rolunu oynaya bilər.
Akif NƏSİRLİ
